Sowy świata i ludzie

Od najmniejszej do największej

Lista IOC wymienia ok. 250 żyjących gatunków sów: ok. 20 płomykówkowatych i ponad 230 puszczykowatych. Liczba zmienia się z każdą wersją listy, bo systematycy wciąż dzielą i łączą gatunki (przykład zobaczysz niżej, przy puszczyku maghrebskim).

Na dole skali jest kaktusówka Micrathene whitneyi (ang. Elf Owl) z pustyń na pograniczu USA i Meksyku. Ma ok. 12,5–14,5 cm długości. Co do masy źródła się rozchodzą: Księga Guinnessa podaje średnio ok. 40 g, a ważenie 41 ptaków w Arizonie dało średnio ok. 26 g. Tak czy inaczej to mniej więcej tyle, co wróbel. Kaktusówka gnieździ się w starych dziuplach dzięciołów, często w kaktusach saguaro. Bardzo małe są też niektóre południowoamerykańskie sóweczki, np. Glaucidium minutissimum (ang. Least Pygmy Owl, ok. 50 g).

Na drugim końcu skali są dwa olbrzymy. Puchacz japoński Bubo blakistoni (ang. Blakiston's Fish Owl), w nowszych ujęciach w rodzaju Ketupa, żyje nad rzekami Dalekiego Wschodu i Hokkaido. Samice ważą ok. 3,4–4,6 kg, a gatunek zwykle uznaje się za najcięższą żyjącą sowę. Nasz puchacz Bubo bubo (ang. Eurasian Eagle-Owl) jest niewiele lżejszy: największe samice ważą ok. 4,2 kg. Między kaktusówką a puchaczem japońskim jest więc ponad stukrotna różnica masy, a cały plan budowy, który poznałaś w lekcji 1, pozostaje ten sam.

Sowy, które łamią reguły

W lekcji 2 poznałaś trzy cechy pióra, które wyciszają lot: grzebień na krawędzi lotki, frędzle i aksamitną powierzchnię. Już w 1934 r. pilot Robert Graham, który je opisał, zauważył, że nie mają ich sowy rybożerne. Azjatyckie ketupy i afrykańskie rybiarki, np. rybiarka duża Scotopelia peli (ang. Pel's Fishing Owl), według Grahama mają słabo zaznaczoną szlarę i nie mają piór tłumiących szum (choć niektórzy obserwatorzy opisują lot ketup jako cichy). Uważa się, że cichy lot nic by im nie dał: dźwięk z powietrza prawie nie przechodzi przez powierzchnię wody, więc ryba i tak nie usłyszy nadlatującej sowy. Ciekawe, że ketupy i rybiarki nie są blisko spokrewnione. Ten sam „brak” wykształcił się u nich niezależnie, bo działa ta sama fizyka.

To dobra lekcja ewolucji: przystosowanie, które nie przynosi korzyści, z czasem zanika. Badania grzebienia u siedmiu gatunków sów pokazały coś podobnego w mniejszej skali. Najlepiej rozwinięte ząbki mają sowy najbardziej nocne.

Zupełnie inaczej żyje pójdźka ziemna Athene cunicularia (ang. Burrowing Owl) z obu Ameryk, bliska krewna naszej pójdźki. Ma długie nogi, gnieździ się w norach (zwykle wykopanych przez inne zwierzęta) i sporo czasu spędza na ziemi, także w dzień. Zbiera wokół nory odchody ssaków jako przynętę na chrząszcze gnojowe (lekcja 4).

Sowy po drugiej stronie Cieśniny

Z Tarify widać w pogodny dzień góry Maroka. Kilka sów po afrykańskiej stronie łatwo pomylić z naszymi, a o jedną toczy się spór systematyków.

Puszczyk maghrebski Strix mauritanica (ang. Maghreb Owl) żyje od Maroka po Tunezję. Przez lata był podgatunkiem puszczyka, Strix aluco mauritanica. W 2020 r. lista IOC (wersja 10.1) uznała go za osobny gatunek. Inne ważne listy poszły w drugą stronę: AviList, nowa wspólna lista światowa, a według doniesień także Clements w aktualizacji z października 2025 r., traktują go znów jako podgatunek puszczyka. Spór dotyczy tego, jak bardzo te ptaki różnią się wyglądem, głosem i genami. Badania mitochondrialnego DNA puszczyków z Półwyspu Iberyjskiego i Afryki Północnej sugerują, że Cieśnina Gibraltarska jest dla nich ważną barierą. Dlatego w różnych przewodnikach i aplikacjach znajdziesz tę samą sowę raz jako gatunek, raz jako podgatunek. Obie wersje są „poprawne”, każda według innej listy.

Puchacz pustynny Bubo ascalaphus (ang. Pharaoh Eagle-Owl) zastępuje naszego puchacza na pustyniach i półpustyniach Afryki Północnej i Bliskiego Wschodu, także w Maroku. Jest mniejszy i jaśniejszy, piaskowy. Który z dwóch puchaczy żyje tuż za Cieśniną, w górach Rifu, nie udało mi się ustalić w źródłach, więc przed wyjazdem warto to sprawdzić w przewodniku po ptakach Maroka.

Uszatka mauretańska Asio capensis (ang. Marsh Owl, hiszp. búho moro) to sowa afrykańskich mokradeł i łąk. Jedyne współczesne, uznane stwierdzenie w Hiszpanii (i w całej Europie) to młody ptak znaleziony 10 grudnia 1998 r. na mokradłach Zatoki Kadyksu, postrzelony; wkrótce padł w zoo w Jerez. W XIX w. ptaki chwytano i obserwowano na lagunie La Janda, którą później osuszono. W Maroku, według SEO/BirdLife, zostało już tylko ok. 50–140 par lęgowych, głównie na mokradłach Merja Zerga na atlantyckim wybrzeżu.

Sowy w kulturze

Najstarsza znana sowa narysowana przez człowieka jest w jaskini Chauvet we Francji. Ktoś wyrył ją palcem w miękkiej warstwie na skale. Sztukę tej jaskini datuje się na ok. 33–30 tys. lat temu, choć dokładnej daty samej sowy nie ma. Sowa ma dwa pęczki piór na głowie, a smugi na tułowiu wyglądają jak pióra pleców. Często interpretuje się to tak, że głowa jest pokazana z przodu, a ciało od tyłu, czyli artysta mógł utrwalić sowę, która obróciła głowę.

Ponad 25 tysięcy lat później, od ok. 510 r. p.n.e., Ateny biły srebrne tetradrachmy z sową bogini Ateny, gałązką oliwną, półksiężycem i literami ΑΘΕ („Ateńczyków”). Monety nazywano po prostu „sowami”, a „nosić sowy do Aten” znaczyło robić coś zupełnie zbędnego, jak nasze „wozić drewno do lasu”. O sowie Ateny, Minerwie i słowiańskich wierzeniach (sowa jako zwiastun śmierci) piszę więcej w lekcji A7: Symbole i mity, więc tu dodam tylko jedno: słowiańska strzyga wzięła imię od łacińskiego strix, które znaczyło i sowę, i czarownicę.

Samiec: głos terytorialny, Ardèche (Francja), sierpień 2025

4 kHz2 kHz00 s12 s

W Andaluzji usłyszysz sowy pod hiszpańskimi nazwami SEO/BirdLife: płomykówka to lechuza común, puchacz búho real, pójdźka mochuelo europeo, syczek autillo europeo (jego monotonne „tjuu” słyszysz wyżej), a puszczyk cárabo común. Pójdźka trafiła nawet do przysłów. Cada mochuelo a su olivo („każda pójdźka do swojej oliwki”) znaczy według słownika RAE, że czas się rozejść, każdy do siebie. Cargar con el mochuelo to dostać niewdzięczne zadanie, którego nikt nie chciał.

Zagrożenia w liczbach

Odstrzał i prześladowanie wciąż się zdarzają, ale wiele sów ginie przez ludzi, którzy wcale tego nie chcieli: na drodze, na słupie albo po zjedzeniu otrutej myszy. Ogólny obraz zagrożeń dla drapieżników znajdziesz w module Ochrona. Tu najważniejsze liczby dla sów.

Prąd. W Hiszpanii przeanalizowano 1576 przypadków martwych lub śmiertelnie rannych puchaczy z lat 1989–2003. Linie energetyczne odpowiadały za 20,1% z nich (samo porażenie prądem 16,3%), prześladowanie (głównie odstrzał) za 19,2%. Puchacz chętnie poluje z czatowni, a słup w otwartym terenie to idealna czatownia. Gdy duży ptak rozłoży skrzydła między przewodami, zamyka obwód. III Atlas ptaków lęgowych Hiszpanii nadal wymienia porażenia i kolizje z liniami jako główne zagrożenie puchacza. W badaniu telemetrycznym 63 lęgowych puchaczy w Murcji i Sewilli (2003–2010) główne przyczyny śmierci różniły się między regionami: w Sewilli był to odstrzał, w Murcji porażenie prądem.

Drogi. Na 150 km autostrady w północno-wschodniej Francji w latach 1990–1994 zebrano 187 martwych ptaków drapieżnych, w tym 148 płomykówek. Ok. 64% z nich zginęło na odcinkach biegnących nasypem przez otwarte pola, bez żywopłotów. Pobocze z wysoką trawą jest pełne gryzoni, a nisko polująca sowa wlatuje wprost pod samochód.

Trutki na gryzonie. Brytyjski program monitoringu ptaków drapieżnych (PBMS) bada co roku wątroby martwych płomykówek. W 2019 r. pozostałości antykoagulantów drugiej generacji miało 87% z nich, w 2020 r. 88%. Zwykle są to niskie stężenia, które nie zabijają same, ale pokazują, jak powszechna jest trucizna w łańcuchu pokarmowym. W Madrycie w latach 2017–2024 pozostałości trutek wykryto u ok. 72% ze 164 zbadanych sów. Więcej o tym, jak trucizny krążą w przyrodzie, w lekcji Trucizny.

Spadki liczebności. Monitoring SEO/BirdLife pokazuje wyraźne spadki u sów krajobrazu rolniczego Hiszpanii:

W Polsce Czerwona lista ptaków z 2020 r. uznaje za zagrożone (EN) uszatkę błotną Asio flammeus (ang. Short-eared Owl, 0–35 par) i puszczyka mszarnego Strix nebulosa (ang. Great Grey Owl, 0–9 par po 2010 r., w 2020 r. 10 par lęgowych na Polesiu Lubelskim). Jako bliskie zagrożenia (NT) wymienia puchacza (270–380 par) i włochatkę Aegolius funereus (ang. Boreal Owl). Płomykówek było do 1990 r. ok. 4000 par, a w latach 2013–2018 już tylko 1000–1500.

Jest też dobra wiadomość. Puchaczy w Polsce przybyło: ze 130–150 par w latach 80. do ok. 270–380 dziś, m.in. dzięki ochronie. Najbardziej szkodzi mu teraz niepokojenie: spłoszona wysiadująca samica może porzucić gniazdo.

Co pomaga

• Budki lęgowe. Budki w kościołach dla płomykówek i budki tubowe dla pójdźki opisuje lekcja 4.
• Bezpieczniejsze linie. Osłony izolatorów, wiszące zamiast stojących izolatorów i przebudowa najgroźniejszych słupów ratują puchacze i orły. Jak to wygląda w praktyce, pokazuje lekcja Zagrożenia dawniej i dziś.
• Gryzonie bez trucizny. Pułapki mechaniczne zamiast trutek, a na polach budki dla płomykówek i pustułek. W Izraelu zespół Yossiego Leshema rozwiesił w polach setki, a według prasy nawet ok. 2600 budek dla płomykówek. Według uniwersytetu w Tel Awiwie rolnicy zużyli przez to wyraźnie mniej pestycydów. Co możesz zrobić sama, opisuje lekcja Ochrona w praktyce.

Obserwować z szacunkiem

Podstawy etyki nocnego nasłuchu są w lekcji B5: Gdzie i kiedy słuchać. Tutaj chodzi o to, dlaczego u sów jest to ważniejsze niż u innych ptaków.

• Nagrania. Sowa bierze nagranie za intruza na swoim terytorium. Kodeks etyki amerykańskiego stowarzyszenia ABA prosi, by ograniczać wabienie, zwłaszcza w miejscach chętnie odwiedzanych przez obserwatorów i u gatunków rzadkich lub zagrożonych, i by szczególnie uważać przy gniazdach i noclegowiskach. Nawet polski monitoring sów leśnych używa stymulacji głosowej oszczędnie: na punktach, na których bierny nasłuch nic nie dał.
• Światło. Latarka i flesz w oczy sowy na noclegowisku to właśnie ten rodzaj niepokojenia, którego zakazuje prawo (niżej).
• Lokalizacje. W Ameryce Północnej fotografowie dokarmiali puszczyki mszarne myszami ze sklepu zoologicznego. Krytycy zwracają uwagę, że sowy uczyły się przez to polować przy drogach, gdzie giną pod samochodami. Klub przyrodników z Ottawy przestał publikować miejsca pobytu sów. eBird ukrywa dokładne lokalizacje kilku sów na całym świecie, m.in. puszczyka mszarnego, sowy jarzębatej i puchacza japońskiego. Uzasadnia to tym, że tłumy podążające zimą za sowami przeszkadzają im polować, przyzwyczajają je do ludzi i narażają na zderzenia z samochodami. Polskie raporty o puszczyku mszarnym podają tylko kompleks leśny, nie konkretne miejsce.

Polskie prawo jest tu wyjątkowo konkretne. Rozporządzenie o ochronie gatunkowej zwierząt zakazuje u dziewięciu sów (płomykówki, sóweczki, pójdźki, włochatki, syczka, uszatki błotnej, puszczyka uralskiego, puszczyka mszarnego i puchacza) fotografowania, filmowania lub obserwacji, mogących powodować ich płoszenie lub niepokojenie. Przy puszczyku mszarnym i syczku zakazane jest dodatkowo wszelkie umyślne płoszenie i niepokojenie, wszędzie i przez cały rok. Wokół gniazd czterech sów regionalny dyrektor ochrony środowiska może wyznaczyć strefę ochronną. Przy puchaczu i puszczyku mszarnym ma ona do 200 m przez cały rok i do 500 m od 1 stycznia do 31 lipca, przy sóweczce i włochatce do 50 m. Zdjęcie sowy, które ją płoszy, to więc w Polsce nie tylko zły obyczaj, ale i naruszenie przepisów. Najprostsza zasada: jeśli sowa zareagowała na ciebie, odejdź.

Filmy

• YouTube: puchacz japoński (Blakiston's fish owl) łowi ryby
• YouTube: kaktusówka (elf owl) w dziupli saguaro
• YouTube: jak działa budka dla płomykówki

Źródła

• IOC World Bird List i Wikipedia: List of owl species: liczba gatunków
• Guinness World Records: najmniejsza sowa i Walters, North American Bird Bander 6(3): masa kaktusówki
• Wikipedia: Kaktusówka, Puchacz japoński, Blakiston's fish owl, Owl
• Clark C.J., LePiane K., Liu L. 2020, Evolution and Ecology of Silent Flight in Owls, Integrative Organismal Biology: sowy rybożerne bez cichego lotu
• Weger M., Wagner H. 2016, Morphological Variations of Leading-Edge Serrations in Owls, PLoS ONE
• Wikipedia: Rybiarka duża i Pójdźka ziemna
• Levey D.J., Duncan R.S., Levins C.F. 2004, Use of dung as a tool by burrowing owls, Nature 431: 39 (doi:10.1038/431039a) i komunikat Uniwersytetu Florydy
• Wikipedia: Maghreb owl, Tawny owl i Birds of the World: Maghreb Owl; Clements Checklist, aktualizacja z października 2025
• Wikipedia: Pharaoh eagle-owl i Puchacz pustynny
• SEO/BirdLife: Búho moro: stwierdzenie z 1998 r., La Janda, Merja Zerga
• Wikipedia: Owl of Athena i CoinWeek: tetradrachmy Aten
• World History Encyclopedia: sowa z jaskini Chauvet i Bradshaw Foundation: Chauvet
• Szulc J., Rosińska K., „Śmieje się jak diabeł w suchej wierzbie” (abstrakt, Uniwersytet Gdański)
• RAE, Diccionario de la lengua española: mochuelo
• Martínez J.A. i in. 2006, How to manage human-induced mortality in the Eagle Owl Bubo bubo, Bird Conservation International 16: 265–278
• Factors affecting survival in Mediterranean populations of the Eurasian eagle owl, European Journal of Wildlife Research 2016
• Massemin S., Zorn T. 1998, Journal of Raptor Research 32: 229–232: płomykówki na autostradzie
• Predatory Bird Monitoring Scheme, raport o płomykówkach 2019 i 2020
• ULPGC: rodentycydy u nocnych drapieżników w Madrycie
• III Atlas de las aves en época de reproducción en España (SEO/BirdLife): búho real, mochuelo europeo, lechuza común, autillo europeo, cárabo común
• Wilk T. i in. 2020, Czerwona lista ptaków Polski (OTOP)
• Rozporządzenie w sprawie ochrony gatunkowej zwierząt (Dz.U. 2022 poz. 2380)
• Wikipedia: Płomykówka zwyczajna, Puchacz zwyczajny, Pójdźka zwyczajna (budki tubowe), Puszczyk mszarny
• TP „Bocian”: program ochrony płomykówki
• Uniwersytet w Tel Awiwie: płomykówki w rolnictwie i ScienceDaily 2009
• ABA Code of Birding Ethics
• eBird: Sensitive Species
• MPR News 2017: spór o dokarmianie sów i The Globe and Mail: leave the owls alone

Mini-quiz

1. Dlaczego sowy rybożerne nie mają piór wyciszających lot?
2. Czy puszczyk maghrebski to osobny gatunek?
3. Jaki odsetek zarejestrowanych śmierci puchaczy w Hiszpanii w latach 1989–2003 przypisano liniom energetycznym?
4. Gdzie i kiedy stwierdzono jedyną uszatkę mauretańską uznaną w Europie w czasach współczesnych?
5. Co polskie prawo mówi o fotografowaniu puchacza?

Odpowiedzi

1. Dźwięk z powietrza prawie nie przechodzi przez powierzchnię wody, więc ryba i tak nie usłyszy nadlatującej sowy. Przystosowanie, które nic nie daje, prawdopodobnie zanika.
2. To zależy od listy. IOC uznała go za gatunek w 2020 r., a AviList i Clements traktują go jako podgatunek puszczyka.
3. Ok. 20,1% (samo porażenie prądem 16,3%).
4. Na mokradłach Zatoki Kadyksu, 10 grudnia 1998 r. Ptak był postrzelony i wkrótce padł.
5. Zakazuje fotografowania, filmowania i obserwacji, które mogą go płoszyć lub niepokoić. Wokół gniazda może też obowiązywać strefa ochronna: do 200 m przez cały rok i do 500 m od 1 stycznia do 31 lipca.