Prawo w Polsce
Ochrona gatunkowa
- Wszystkie dziko żyjące gatunki ptaków drapieżnych i sów w Polsce są objęte ochroną ścisłą. Podstawą jest ustawa o ochronie przyrody i rozporządzenie w sprawie ochrony gatunkowej zwierząt.
- Oznacza to m.in. zakaz zabijania, chwytania, niszczenia gniazd i jaj, umyślnego płoszenia i niepokojenia, a także przetrzymywania i sprzedaży ptaków (z wyjątkami, np. na podstawie zezwoleń).
- Część gatunków wymaga ochrony czynnej, czyli aktywnych działań: np. budowy platform gniazdowych, dokarmiania, ochrony siedlisk.
- Zabicie chronionego zwierzęcia może być przestępstwem, nie tylko wykroczeniem.
Strefy ochronne wokół gniazd
To jedno z najskuteczniejszych polskich narzędzi ochrony. Wokół gniazd wybranych gatunków regionalny dyrektor ochrony środowiska (RDOŚ) może wyznaczyć strefę ochronną. Dotyczy to m.in.:
| Gatunek | Dlaczego |
|---|---|
| bielik | duże gniazdo na starym drzewie, wrażliwy na wycinkę i niepokojenie |
| orzeł przedni | nieliczny (kilkadziesiąt par, głównie w Karpatach), bardzo wrażliwy |
| orlik krzykliwy i orlik grubodzioby | gniazda w lasach, orlik grubodzioby skrajnie nieliczny |
| rybołów | nieliczny, gniazdo na wierzchołku sosny |
| kania ruda, kania czarna, gadożer, sokół wędrowny, puchacz | nieliczne gatunki gniazdujące w lasach lub na skałach |
Strefa ma zwykle dwie części:
- całoroczną (bezpośrednio wokół gniazda, zwykle do ok. 200 m) – tu obowiązuje zakaz przebywania i wycinki przez cały rok,
- okresową (szerszą, zwykle do ok. 500 m) – ograniczenia obowiązują w sezonie lęgowym.
Strefy ochronne w Polsce wprowadzono w latach 80. XX wieku z myślą o bieliku i innych orłach. Wiele osób uważa je za jedną z przyczyn spektakularnego powrotu bielika.
Dokładne zasięgi i terminy zależą od gatunku i decyzji RDOŚ. Lokalizacje stref nie są publikowane, żeby nie ułatwiać życia fotografom i przestępcom.
Prawo międzynarodowe
| Akt | Co robi |
|---|---|
| Dyrektywa ptasia UE (1979, obecnie 2009/147/WE) | chroni wszystkie dziko żyjące ptaki w UE; gatunki z załącznika I (m.in. większość dużych drapieżników) wymagają wyznaczenia obszarów specjalnej ochrony ptaków, części sieci Natura 2000 |
| CITES (konwencja waszyngtońska, 1973) | reguluje międzynarodowy handel; prawie wszystkie ptaki drapieżne i sowy są w załączniku I lub II |
| Konwencja berneńska | ochrona dzikiej przyrody i siedlisk w Europie |
| Konwencja bońska (CMS) | gatunki wędrowne; w jej ramach działa porozumienie o ochronie ptaków drapieżnych Afryki i Eurazji (Raptors MoU) |
Prawo to jedno, a jego egzekwowanie to drugie. Przestępstwa przeciwko ptakom drapieżnym rzadko kończą się wyrokiem, bo trudno je wykryć i udowodnić. Dlatego tak ważne są zgłoszenia od ludzi w terenie.
Znalazłaś martwego lub rannego ptaka?
Podejrzenie otrucia lub zastrzelenia
Sygnały ostrzegawcze: kilka martwych zwierząt w jednym miejscu, martwy ptak obok padliny lub kawałka mięsa, skurczone szpony, ślady po śrucie.
- Nie dotykaj ptaka ani przynęty gołymi rękami. Niektóre używane nielegalnie pestycydy są groźne także dla ludzi i psów. Odsuń psa.
- Zrób zdjęcia: ptak, otoczenie, przynęta, ewentualne obrączki.
- Zapisz lokalizację (współrzędne GPS z telefonu) i godzinę.
- Zgłoś sprawę na policję i do RDOŚ. Warto też powiadomić organizację przyrodniczą, np. Komitet Ochrony Orłów albo OTOP, która pomoże dopilnować sprawy.
- Nie zabieraj ptaka sama, chyba że poproszą o to służby. To dowód w sprawie.
Ranny ptak
- Zadzwoń do najbliższego ośrodka rehabilitacji dzikich zwierząt albo do weterynarza, który z takim ośrodkiem współpracuje.
- Jeśli musisz przenieść ptaka: gruby koc lub ręcznik, karton z otworami, ciemno i cicho. Nie karm i nie pój go na własną rękę.
- Uważaj na szpony: to one, a nie dziób, są główną bronią drapieżnika.
Ptak z obrączką
Odczytaną obrączkę (także martwego ptaka) zgłoś do Stacji Ornitologicznej (Muzeum i Instytut Zoologii PAN). Każde zgłoszenie to dane o wędrówkach i długości życia. Więcej o obrączkowaniu i telemetrii w module o wędrówkach.
Co możesz zrobić na co dzień
| Działanie | Jak |
|---|---|
| Nauka obywatelska | wpisuj obserwacje do eBird lub Observation.org; możesz dołączyć do Monitoringu Ptaków Polski jako wolontariuszka |
| Budka dla pustułki | na balkonie wysokiego bloku, strychu lub budynku gospodarczym; wlot z wolną przestrzenią przed budką, bez gałęzi. Instrukcje udostępniają organizacje przyrodnicze |
| Bezpieczne szyby | naklejki działają tylko przy gęstym wzorze (paski lub kropki co kilka cm); pojedyncza sylwetka jastrzębia prawie nie pomaga. Krogulce często giną, goniąc ptaki przy karmnikach obok szyb |
| Bez trutek na gryzonie | trutki przechodzą na sowy i pustułki, które zjadają otrute gryzonie; lepsze są pułapki mechaniczne lub budka dla pustułki i płomykówki |
| Nie niepokoić | nie podchodź do gniazd, nie puszczaj drona w pobliżu, nie publikuj lokalizacji gniazd (zasady z modułu o Polsce) |
| Wsparcie organizacji | darowizna, wolontariat, adopcja gniazda lub sokoła (programy prowadzą m.in. Stowarzyszenie „Sokół” i KOO) |
| Mówienie o tym | wielu ludzi wciąż uważa jastrzębia za „szkodnika”; rozmowa z sąsiadem hodującym gołębie też jest ochroną |
Filmy
- YouTube: budka lęgowa dla pustułki, jak zawiesić
- YouTube: strefy ochronne i ochrona gniazd bielika
- YouTube: co zrobić z rannym ptakiem drapieżnym
- YouTube: miejsca dokarmiania sępów
Źródła i dalsza nauka
- Stowarzyszenie na rzecz Dzikich Zwierząt „Sokół”: restytucja sokoła wędrownego, kamery na gniazdach
- Komitet Ochrony Orłów: bieliki, orliki, orzeł przedni, strefy ochronne
- OTOP: polski partner BirdLife International
- Monitoring Ptaków Polski (GIOŚ): liczebności i trendy
- BirdLife International: globalny status gatunków, nielegalne zabijanie ptaków
- Vulture Conservation Foundation: orłosęp, sępy w Europie, sprawa diklofenaku
- Rachel Carson, Milcząca wiosna (Silent Spring, 1962)
- Ian Newton, Population Ecology of Raptors oraz Population Limitation in Birds (klasyka o ekologii populacji drapieżników)
- Derek Ratcliffe, The Peregrine Falcon (historia odkrycia wpływu DDT)
Mini-quiz
- Kto wyznacza strefę ochronną wokół gniazda bielika i jakie są jej dwie części?
- Znajdujesz martwego myszołowa obok kawałka mięsa. Co robisz w pierwszej kolejności?
- Dlaczego pojedyncza naklejka w kształcie jastrzębia na szybie słabo chroni ptaki?
Odpowiedzi
- Regionalny dyrektor ochrony środowiska (RDOŚ). Strefa całoroczna (bliżej gniazda) i okresowa (szersza, w sezonie lęgowym).
- Nie dotykam ptaka ani mięsa, odsuwam psa, robię zdjęcia, zapisuję lokalizację i zgłaszam sprawę na policję i do RDOŚ (oraz do organizacji przyrodniczej).
- Ptaki nie traktują jej jak drapieżnika i omijają ją, uderzając w szybę obok. Działa tylko gęsty wzór pokrywający całą szybę.