Zagrożenia dawniej i dziś

Dlaczego drapieżniki są tak wrażliwe?

Ptaki drapieżne mają kilka cech, które sprawiają, że każde dodatkowe zagrożenie uderza w nie mocniej niż w np. wróble:

Dlatego ekolodzy mówią, że drapieżniki to gatunki wskaźnikowe: jeśli im dzieje się źle, zwykle coś złego dzieje się w całym ekosystemie. Tak właśnie odkryto problem DDT (więcej w lekcji 2).

Dawniej: wojna ze „szkodnikami”

Przez większą część XIX i XX wieku ptaki drapieżne w Europie uważano za szkodniki: konkurencję dla myśliwych i zagrożenie dla drobiu.

• Nagrody za odstrzał. W wielu krajach, także na ziemiach polskich, płacono za zabite „ptaki szkodliwe”. Dowodem były szpony, dzioby albo całe ptaki.
• Strzelanie przy gniazdach i niszczenie lęgów. Gajowi i leśnicy często mieli obowiązek „tępić” jastrzębie, krogulce i orły.
• Słupołapki (pole traps). Wnyk albo żelazo na szczycie słupka, na którym drapieżnik chętnie przysiadał. Ptak łapał się za nogi i zwisał, aż zginął. W Wielkiej Brytanii zakazano ich już na początku XX wieku, ale nielegalne przypadki zdarzają się do dziś.
• Kolekcjonerstwo. W XIX wieku modne były kolekcje jaj i wypchanych ptaków. Rzadkie gatunki, jak orłosęp czy rybołów, były szczególnie pożądane.

Skutki były dramatyczne. Orłosęp zniknął z Alp na początku XX wieku, rybołów z Wysp Brytyjskich i dużej części Europy Zachodniej, a bielik z wielu krajów, gdzie wcześniej był pospolity.

Dziś: stare i nowe zagrożenia

1. Trucizny

• Nielegalne zatrute przynęty. Padlina lub kawałek mięsa nasączony pestycydem (często dawno zakazanym), wykładany na lisy, wilki czy „drapieżniki”. Giną od nich przede wszystkim padlinożercy: bieliki, kanie, myszołowy, sępy.
• Skutki uboczne legalnej chemii: trutki na gryzonie (drapieżnik zjada otrutą mysz), pozostałości leków weterynaryjnych, ołów z amunicji. To temat lekcji 2.

2. Linie energetyczne

• Elektrokucja (porażenie prądem). Duży ptak siada na słupie linii średniego napięcia i dotyka jednocześnie dwóch przewodów albo przewodu i uziemionej części słupa. Szczególnie groźne są słupy o złej konstrukcji, np. z izolatorami stojącymi nad poprzeczką. W Hiszpanii elektrokucja była przez lata główną przyczyną śmierci orła iberyjskiego.
• Kolizje z przewodami, zwłaszcza z cienkimi, słabo widocznymi linkami odgromowymi.

Rozwiązanie jest znane i stosunkowo tanie: przebudowa niebezpiecznych słupów, osłony izolacyjne, spirale i znaczniki na przewodach.

3. Farmy wiatrowe

Wirujące łopaty zabijają m.in. sępy płowe (np. w okolicach Tarify), bieliki (dobrze opisany przypadek z wyspy Smøla w Norwegii) i kanie rude. Skala problemu bardzo zależy od lokalizacji: turbina na trasie przelotu albo obok gniazda jest dużo groźniejsza niż na polu daleko od korytarzy. Stosuje się m.in. staranny wybór lokalizacji, zatrzymywanie turbin, gdy zbliżają się duże ptaki (obserwatorzy lub radar), i malowanie jednej łopaty na czarno. Skuteczność tych metod wciąż jest badana.

4. Utrata i zmiana siedlisk

• wycinka starych drzew z gniazdami, osuszanie mokradeł (błotniaki, orlik grubodzioby),
• intensyfikacja rolnictwa: mniej gryzoni i dużych owadów na polach, mniej miejsc na gniazda (pustułeczka, błotniak łąkowy),
• w Hiszpanii: zmniejszenie liczby królików po chorobach wirusowych, co uderzyło w orła iberyjskiego,
• dla sępów: zmiany przepisów o usuwaniu padłych zwierząt gospodarskich.

5. Nielegalne zabijanie w basenie Morza Śródziemnego

Mimo zakazów co roku w rejonie Morza Śródziemnego nielegalnie ginie bardzo dużo ptaków (szacunki BirdLife idą w miliony, głównie ptaków śpiewających). Drapieżniki są zabijane m.in. na Malcie, w południowych Włoszech (historycznie słynne strzelanie do trzmielojadów w Cieśninie Mesyńskiej), na Bałkanach i na Bliskim Wschodzie. Dzięki strażnikom, wolontariuszom i egzekwowaniu prawa sytuacja w wielu miejscach się poprawiła, ale problem nie zniknął.

6. Niepokojenie

Fotograf przy gnieździe, wycinka w sezonie lęgowym, quad w lesie, dron nad skałą z gniazdem sokoła. Dla ptaka, który zejdzie z jaj na zbyt długo, to może oznaczać utratę lęgu. Duże orły i orlik grubodzioby są na to bardzo wrażliwe.

Podsumowanie

Filmy

• YouTube: porażenia prądem ptaków drapieżnych na słupach
• YouTube: farmy wiatrowe i sępy w rejonie Tarify
• YouTube: nielegalne zabijanie ptaków w basenie Morza Śródziemnego
• YouTube: słupołapki, pole traps

Źródła

• Newton I. (1979). Population Ecology of Raptors. T & A D Poyser.
• López-López P., Ferrer M., Madero A., Casado E., McGrady M. (2011). Solving man-induced large-scale conservation problems: the Spanish imperial eagle and power lines. PLoS ONE 6(3): e17196.
• Brochet A.-L. i wsp. (2016). Preliminary assessment of the scope and scale of illegal killing and taking of birds in the Mediterranean. Bird Conservation International 26: 1–28.
• BirdLife International, Data Zone
• Komitet Ochrony Orłów

Mini-quiz

1. Podaj trzy cechy ptaków drapieżnych, przez które są szczególnie wrażliwe na zagrożenia.
2. Czym była słupołapka?
3. Dlaczego elektrokucja zdarza się głównie na liniach średniego napięcia, a nie na wielkich liniach przesyłowych?

Odpowiedzi

1. Np. wysoka pozycja w łańcuchu pokarmowym (bioakumulacja), mało młodych, późna dojrzałość, długie życie, duże rewiry.
2. Pułapka (wnyk lub żelazo) umieszczana na szczycie słupka, na którym drapieżnik przysiadał. Łapała ptaka za nogi.
3. Na liniach średniego napięcia przewody są blisko siebie i blisko słupa, więc duży ptak może dotknąć dwóch elementów naraz. Na liniach przesyłowych odległości są znacznie większe (tam groźniejsze są kolizje).