Historie sukcesu

Bielik: z krawędzi do tysięcy par

Bielik (Haliaeetus albicilla, ang. White-tailed Eagle) w XX wieku zniknął z dużej części Europy Zachodniej i Środkowej. Przyczyny: prześladowanie, a potem DDT i inne związki chloroorganiczne (np. PCB), które szczególnie mocno kumulowały się w rybach Bałtyku.

W Polsce w połowie XX wieku zostało niewiele par, zaledwie kilkadziesiąt do ok. stu według różnych szacunków. Dziś bielik gniazduje w całym kraju, także w pobliżu dużych miast, a krajowa populacja liczy ponad tysiąc par i należy do największych w Unii Europejskiej.

Co zadziałało:

• ochrona prawna i koniec tępienia,
• zakaz DDT i PCB,
• strefy ochronne wokół gniazd (Polska była jednym z pionierów tego rozwiązania),
• dokarmianie zimą w niektórych krajach (np. w Szwecji w okresie największego zagrożenia),
• praca organizacji takich jak Komitet Ochrony Orłów.

Bielik wrócił też sam do krajów, z których zniknął, np. do Danii i Holandii. W Szkocji i Irlandii przywrócono go przez reintrodukcję (ptaki sprowadzone m.in. z Norwegii).

Sokół wędrowny w Polsce: powrót na drzewa

Sokół wędrowny (Falco peregrinus, ang. Peregrine Falcon) gniazdował w Polsce głównie na drzewach, w starych gniazdach innych ptaków w borach sosnowych. To nietypowe, bo w większości Europy sokoły gniazdują na skałach. W wyniku DDT i prześladowania populacja drzewna wymarła w Polsce w drugiej połowie XX wieku (ostatnie lęgi w latach 60.–70., według różnych źródeł).

Program restytucji

• Od lat 90. Stowarzyszenie na rzecz Dzikich Zwierząt „Sokół” (sokoly.pl) prowadzi program przywracania gatunku.
• Młode sokoły z hodowli wypuszcza się metodą hackingu: pisklęta umieszcza się w skrzynce na wysokości (na drzewie albo budynku), dokarmia tak, żeby nie widziały ludzi, i pozwala im samodzielnie wylecieć.
• Ptaki wychowane na drzewach mają później gniazdować na drzewach. Wychowane na budynkach wybierają budynki.

Dziś

• Populacja miejska i przemysłowa: kominy elektrowni, wieżowce, kościoły. Pary gniazdują m.in. w Warszawie (Pałac Kultury i Nauki), Płocku, Wrocławiu, Poznaniu, Krakowie. Wiele gniazd ma kamery.
• Populacja drzewna: odtworzona, choć wciąż niewielka. Pierwsze udane lęgi na drzewach po latach przerwy to jeden z najważniejszych efektów programu.
• Łącznie w Polsce gniazduje dziś od kilkudziesięciu do ponad stu par (liczba rośnie; aktualne dane znajdziesz u Stowarzyszenia „Sokół”).

Orzeł iberyjski: prąd i króliki

Orzeł iberyjski (Aquila adalberti, ang. Spanish Imperial Eagle) żyje prawie wyłącznie na Półwyspie Iberyjskim. W latach 70. XX wieku zostało go zaledwie kilkadziesiąt par, był jednym z najrzadszych drapieżników świata.

Dziś liczebność wzrosła do wielu setek par (według najnowszych spisów wyraźnie ponad 500) i orzeł iberyjski rozszerza zasięg. IUCN obniżyła jego kategorię zagrożenia. To jednak wciąż gatunek zależny od ochrony. Zobacz też moduł o południu Hiszpanii.

Kondor kalifornijski: 27 ptaków w niewoli

Kondor kalifornijski (Gymnogyps californianus, ang. California Condor) ginął od ołowiu, trucizn i odstrzału. Na początku lat 80. na świecie żyło ok. 22 kondorów. W 1987 r. schwytano ostatniego dzikiego ptaka i cały gatunek, wtedy ok. 27 osobników, znalazł się w ośrodkach hodowlanych. W naturze nie było ani jednego kondora.

• Hodowla zachowawcza: od samic odbierano pierwsze jajo, żeby złożyły kolejne (tzw. podwójne zniesienie), a pisklęta karmiono kukiełkami w kształcie głowy dorosłego kondora, żeby nie przywiązywały się do ludzi.
• Od 1992 r. wypuszcza się ptaki w Kalifornii, później także w Arizonie, Utah i Meksyku.
• Dziś żyje ponad 500 kondorów, z czego ponad połowa na wolności.

Problem: ołów z amunicji wciąż zabija kondory, a wiele ptaków trzeba regularnie odławiać i leczyć. Populacja dzika nie jest jeszcze samowystarczalna.

Sępy i orłosęp w Europie

Sęp płowy

Sęp płowy (Gyps fulvus, ang. Griffon Vulture) był w Hiszpanii tępiony i truty, ale od lat 70.–80. jego liczebność bardzo wzrosła. Hiszpania ma dziś zdecydowaną większość europejskiej populacji. Reintrodukcje przywróciły go m.in. we francuskich Cevennach i Alpach, a ptaki coraz częściej zalatują daleko na północ, czasem także do Polski.

Orłosęp

Orłosęp (Gypaetus barbatus, ang. Bearded Vulture) zniknął z Alp na początku XX wieku.

• Alpy: międzynarodowy projekt reintrodukcji od 1986 r. (pierwsze wypuszczenia w Austrii). Pierwszy lęg na wolności w 1997 r. we Francji. Dziś w Alpach gniazduje kilkadziesiąt par.
• Andaluzja: program w Sierra de Cazorla (Jaén) od połowy lat 2000. Pierwszy udany lęg po kilku latach, a obecnie gniazduje tam kilka par.
• Podobne projekty prowadzi się w Pirenejach (stamtąd pochodzi naturalna populacja hiszpańska), Maestrazgo, na Korsyce i Krecie.

Rybołów w Andaluzji

Rybołów (Pandion haliaetus, ang. Osprey) przestał gniazdować w kontynentalnej Hiszpanii w XX wieku. Od początku lat 2000. przywraca się go w Andaluzji (Kadyks, Huelva): młode z Niemiec, Szkocji i Finlandii wypuszczano metodą hackingu. Pierwsze lęgi pojawiły się pod koniec lat 2000., a dziś przy zbiornikach i ujściach rzek gniazduje kilkadziesiąt par.

Co łączy te historie?

Ważna lekcja: reintrodukcja działa tylko wtedy, gdy wcześniej usunie się przyczynę wymarcia. Wypuszczanie ptaków tam, gdzie wciąż wykłada się trucizny, to strata ptaków.

Filmy

• YouTube: powrót sokoła wędrownego do Polski
• YouTube: kondor kalifornijski, ratunek w ostatniej chwili
• YouTube: reintrodukcja orłosępa w Alpach
• YouTube: orzeł iberyjski, historia ratowania

Źródła

• Stowarzyszenie na rzecz Dzikich Zwierząt „Sokół”
• Komitet Ochrony Orłów
• Vulture Conservation Foundation
• Wikipedia: California condor
• BirdLife International, Data Zone

Mini-quiz

1. Co to jest hacking w reintrodukcji ptaków drapieżnych?
2. Co było przez lata główną przyczyną śmierci orłów iberyjskich?
3. Dlaczego odbieranie pierwszego jaja kondorom pomagało w hodowli?

Odpowiedzi

1. Metoda, w której młode ptaki umieszcza się w skrzynce na wysokości, dokarmia bez kontaktu wzrokowego z ludźmi i pozwala im samodzielnie wylecieć i usamodzielnić się w nowym miejscu.
2. Elektrokucja na słupach linii energetycznych.
3. Samica, która straci jajo, składa kolejne. Z jednej pary można było w ten sposób uzyskać więcej piskląt w sezonie.