Trucizny: DDT, diklofenak, ołów

1. DDT: cienkie skorupki

Co się stało?

DDT to insektycyd stosowany masowo od lat 40. XX wieku w rolnictwie, leśnictwie i do zwalczania komarów. W latach 50. i 60. w Europie i Ameryce Północnej zaczęły gwałtownie ubywać sokoły wędrowne (Falco peregrinus, ang. Peregrine Falcon), bieliki (Haliaeetus albicilla, ang. White-tailed Eagle), rybołowy (Pandion haliaetus, ang. Osprey) i krogulce.

Mechanizm

1. DDT rozkłada się w organizmie do DDE, związku bardzo trwałego i dobrze rozpuszczalnego w tłuszczach.
2. DDE kumuluje się w łańcuchu pokarmowym: owad → ptak śpiewający lub ryba → drapieżnik. Na szczycie stężenia są wielokrotnie wyższe niż w środowisku.
3. DDE zaburza pracę gruczołu skorupkowego samicy, który odkłada wapń w skorupce.
4. Skorupki są cieńsze, pękają pod ciężarem wysiadującego ptaka, a zarodki giną.

Dorosłe ptaki często przeżywały, ale nie miały potomstwa. Populacja wymierała powoli, przez starzenie się.

Książka, która zmieniła świat

Silent Spring (Milcząca wiosna, 1962) Rachel Carson spopularyzowała wiedzę o skutkach pestycydów. W latach 70. większość krajów rozwiniętych zakazała stosowania DDT w rolnictwie (USA w 1972 r., Polska również w latach 70.). Po zakazie grubość skorupek stopniowo wróciła do normy, a populacje zaczęły się odbudowywać, choć w wielu miejscach dopiero z pomocą programów reintrodukcji (o sokole wędrownym w Polsce w lekcji 3).

2. Diklofenak: katastrofa sępów w Azji Południowej

Co się stało?

W latach 90. w Indiach, Pakistanie i Nepalu zaczęły masowo ginąć sępy z rodzaju Gyps, m.in. sęp bengalski (Gyps bengalensis, ang. White-rumped Vulture), jeszcze niedawno jeden z najliczniejszych dużych drapieżników świata. W ciągu kilkunastu lat liczebność kilku gatunków spadła o ponad 95%, a sępa bengalskiego według szacunków o ponad 99%.

Mechanizm

• Diklofenak to popularny lek przeciwzapalny (ten sam, który znasz z maści i tabletek). W Azji Południowej podawano go bydłu.
• Sępy zjadają padłe bydło. Dla sępów z rodzaju Gyps diklofenak jest bardzo toksyczny: niszczy nerki, ptak umiera w ciągu kilku dni z objawami dny trzewnej (złogi kwasu moczowego na narządach).
• Wystarczył niewielki odsetek skażonych tusz, żeby zabijać sępy na masową skalę, bo jedna tusza karmi wiele ptaków naraz.

Przyczynę odkryto dopiero na początku lat 2000. Wcześniej podejrzewano choroby zakaźne.

Skutki dla ludzi

Sępy usuwały ogromne ilości padliny. Gdy zniknęły:

• padlina leżała dłużej, przybyło zdziczałych psów, które się nią żywiły,
• więcej psów to więcej pogryzień i przypadków wścieklizny,
• ucierpiały też tradycje, np. „wieże milczenia” parsów, na których ciała zmarłych oddawano sępom.

Ekonomiści próbowali oszacować, o ile wzrosła śmiertelność ludzi w rejonach, gdzie zniknęły sępy. Wyniki sugerują bardzo duże liczby, ale to szacunki modelowe i należy je traktować ostrożnie. Pewne jest, że utrata sępów miała realne skutki dla zdrowia publicznego.

Co zrobiono?

• Indie, Pakistan i Nepal zakazały weterynaryjnego diklofenaku w połowie lat 2000. (Indie w 2006 r.).
• Promuje się meloksykam, lek o podobnym działaniu, który dla sępów jest bezpieczny.
• Powstały ośrodki hodowli zachowawczej i „strefy bezpieczne dla sępów”.
• Spadki wyhamowały, ale odbudowa jest powolna, a problemem pozostaje nielegalne użycie leków przeznaczonych dla ludzi i inne szkodliwe leki przeciwzapalne.

Diklofenak w Europie: spór

W 2013 r. weterynaryjny diklofenak został dopuszczony do użytku m.in. w Hiszpanii i we Włoszech. Hiszpania ma większość europejskich sępów (sęp płowy, sęp kasztanowaty, ścierwnik, orłosęp). Organizacje ochrony przyrody (BirdLife, Vulture Conservation Foundation) apelują o zakaz, wskazując, że istnieją bezpieczne zamienniki. Zwolennicy argumentują, że europejskie przepisy o padlinie ograniczają ryzyko. Zgłoszono już przypadek sępa kasztanowatego w Hiszpanii, którego śmierć powiązano z diklofenakiem. Sprawa jest wciąż otwarta: sprawdź jej aktualny stan na stronach organizacji z lekcji 4.

3. Ołów: niewidzialna amunicja

Mechanizm

1. Myśliwy strzela do zwierzyny amunicją ołowianą. Pocisk rozpada się na setki drobnych fragmentów.
2. Wnętrzności pozostawione w lesie albo postrzelone, niezebrane zwierzęta zjadają padlinożercy.
3. Kwaśny sok żołądkowy drapieżników rozpuszcza ołów, który przedostaje się do krwi.
4. Ołów uszkadza układ nerwowy i pokarmowy: ptak słabnie, nie może latać, umiera z wycieńczenia. Mniejsze dawki osłabiają go i zwiększają ryzyko innych wypadków.

Kogo dotyczy?

Co można zrobić?

• Amunicja bezołowiowa (np. miedziana) jest dostępna i skuteczna. W Kalifornii stopniowo wprowadzono obowiązek jej stosowania.
• W UE obowiązuje zakaz używania śrutu ołowianego na terenach podmokłych, a trwają prace nad dalszymi ograniczeniami. Temat jest politycznie gorący, bo dotyczy myśliwych i strzelców sportowych.
• Zakopywanie lub zabieranie wnętrzności zwierzyny.

Porównanie

Filmy

• YouTube: DDT i sokół wędrowny, historia cienkich skorupek
• YouTube: zagłada sępów w Indiach przez diklofenak
• YouTube: ołów z amunicji i kondory kalifornijskie

Źródła

• Ratcliffe D. A. (1967). Decrease in eggshell weight in certain birds of prey. Nature 215: 208–210.
• Oaks J. L. i wsp. (2004). Diclofenac residues as the cause of vulture population decline in Pakistan. Nature 427: 630–633.
• Pain D. J. i wsp. (2010). Potential hazard to human health from exposure to fragments of lead bullets and shot in the tissues of game animals. PLoS ONE 5(4): e10315.
• Carson R. (1962). Silent Spring. Houghton Mifflin.
• Vulture Conservation Foundation

Mini-quiz

1. Dlaczego DDT nie zabijało dorosłych sokołów, a mimo to populacja znikała?
2. Jaki lek jest bezpiecznym dla sępów zamiennikiem diklofenaku?
3. Dlaczego zatrucie ołowiem dotyczy przede wszystkim padlinożerców?

Odpowiedzi

1. DDE powodowało cienkie skorupki, które pękały. Dorosłe ptaki żyły, ale nie wychowywały młodych, więc populacja się starzała i wymierała.
2. Meloksykam.
3. Bo zjadają wnętrzności i padlinę zwierząt postrzelonych amunicją ołowianą, a kwaśny żołądek rozpuszcza ołów.