Symbole i mity, World of Raptors

Dlaczego akurat drapieżniki?

Orzeł szybuje wyżej niż inne ptaki, sokół jest najszybszy, sowa widzi w ciemności. Nic dziwnego, że ludzie od zawsze łączyli je z władzą, siłą, czujnością i mądrością, a sowy także ze śmiercią i tajemnicą. W tej lekcji przechodzisz przez najważniejsze symbole, od Egiptu po Polskę.

Orzeł Biały

Legenda o Lechu, Czechu i Rusie

Według legendy trzej bracia wędrowali ze swoimi ludami w poszukiwaniu nowej ziemi. Lech zobaczył na wielkim drzewie gniazdo białego orła na tle czerwonego zachodzącego słońca. Uznał to za znak, osiadł w tym miejscu i założył Gniezno (nazwa miała pochodzić od gniazda), a biały orzeł na czerwonym polu stał się godłem jego ludu. Czech poszedł na zachód, Rus na wschód.

To legenda, a nie opis prawdziwych wydarzeń. Motyw trzech braci pojawia się w średniowiecznych kronikach (m.in. w Kronice wielkopolskiej), a opowieść o gnieździe i czerwonym niebie utrwaliła się w późniejszych, popularnych wersjach.

Historia godła

Orzeł jako znak książęcy pojawia się na pieczęciach Piastów w XIII w.
Przemysł II, koronowany w 1295 r., używał pieczęci z orłem w koronie, co uważa się za początek orła jako znaku całego królestwa.
Od tej pory orzeł zmieniał kształt (korona, jej brak w PRL, przywrócenie w 1990 r.), ale zawsze był biały na czerwonym polu.

Który to gatunek?

Bielik nie jest „orłem” w sensie biologicznym, tylko osobnym rodzajem Haliaeetus, spokrewnionym z kaniami. Więcej o systematyce w module A1.

Heraldyczny orzeł jest stylizowany i nie odpowiada wiernie żadnemu gatunkowi. Najczęściej za pierwowzór uważa się bielika (Haliaeetus albicilla, ang. White-tailed Eagle): to największy ptak drapieżny Polski, a stare bieliki mają bardzo jasną głowę i biały ogon. Inni wskazują na orła przedniego albo uważają, że biel to po prostu barwa heraldyczna (srebro), a nie cecha ptaka. Sprawy nie da się rozstrzygnąć, więc najuczciwiej mówić: bielik jest często uważany za wzór Orła Białego.

Orły imperiów

Bielik amerykański to bliski krewny naszego bielika, z tego samego rodzaju Haliaeetus. Polski i amerykański symbol narodowy to więc, przynajmniej według popularnej interpretacji, niemal „kuzyni”.

Symbol	Kraj lub epoka	Co warto wiedzieć
Aquila	starożytny Rzym	orzeł legionowy, najważniejszy znak legionu; utrata orła była hańbą
orzeł dwugłowy	Bizancjum, potem m.in. Rosja, Serbia, Albania	dwie głowy tłumaczy się często jako władzę nad Wschodem i Zachodem; to interpretacja, nie pewność
orzeł dwugłowy Habsburgów	Święte Cesarstwo Rzymskie, Austria	symbol cesarskiej władzy przez stulecia
Bundesadler	Niemcy	jednogłowy czarny orzeł, następca orła cesarskiego
bielik amerykański (Haliaeetus leucocephalus, ang. Bald Eagle)	USA	ptak narodowy, na Wielkiej Pieczęci od 1782 r.
orzeł z wężem na kaktusie	Meksyk	nawiązuje do azteckiej legendy o założeniu Tenochtitlán; o gatunek (orzeł przedni czy karakara) wciąż się dyskutuje

W chrześcijaństwie orzeł jest symbolem św. Jana Ewangelisty, a w mitologii greckiej ptakiem Zeusa. To orzeł Zeusa miał codziennie wyjadać wątrobę przykutemu Prometeuszowi.

Horus: sokół Egiptu

Horus był jednym z najważniejszych bogów starożytnego Egiptu, przedstawianym jako sokół albo człowiek z głową sokoła. Faraon uchodził za ziemskie wcielenie Horusa. Oko Horusa (udżat) było amuletem ochronnym.

Jaki to sokół? Wizerunki są stylizowane. Najczęściej wskazuje się sokoła wędrownego albo spokrewnionego z nim raroga górskiego (Falco biarmicus, ang. Lanner Falcon), ale pewności nie ma. Egipcjanie mumifikowali też ogromne ilości ptaków drapieżnych jako dary dla bogów.

Garuda

Garuda to mityczny ptak z tradycji hinduistycznej i buddyjskiej, wierzchowiec boga Wisznu i wróg węży (nagów). Przedstawia się go jako potężnego ptaka lub pół-ptaka, pół-człowieka. Dziś Garuda jest m.in. w godle Indonezji (Garuda Pancasila) i w godle Tajlandii, a nazwę nosi indonezyjska linia lotnicza. Nie odpowiada jednemu gatunkowi; to postać mityczna, choć bywa łączona z dużymi orłami i kaniami Azji.

Sowy: mądrość i złe wróżby

Sowa Ateny

Grecka bogini mądrości Atena miała za towarzyszkę małą sowę. Sowa widniała na ateńskich monetach (tetradrachmach), a „sowy” stały się potocznym określeniem tych monet. Na jej cześć pójdźka nosi łacińską nazwę Athene noctua. Rzymskim odpowiednikiem Ateny była Minerwa; stąd słynne zdanie Hegla: „Sowa Minerwy wylatuje dopiero o zmierzchu”, czyli mądrość przychodzi po fakcie.

Sowy w wierzeniach słowiańskich

W polskiej i szerzej słowiańskiej kulturze ludowej sowy miały raczej złą sławę:

nocne pohukiwanie lub krzyk sowy przy domu uważano za zapowiedź śmierci albo nieszczęścia,
głos pójdźki tłumaczono jako „pójdź, pójdź”, czyli wołanie na tamten świat (stąd popularne wyjaśnienie jej polskiej nazwy),
sowy kojarzono z czarownicami i nocą.

Te wierzenia miały realne skutki: sowy przybijano do drzwi stodół „na odstraszenie zła” i tępiono. Dziś wiemy, że pójdźka i płomykówka to sprzymierzeńcy rolnika, bo łowią gryzonie. Więcej o nich w module o sowach.

Filmy

Źródła

Mini-quiz

Dlaczego nie można z całą pewnością powiedzieć, że Orzeł Biały to bielik?
Z jakim ptakiem kojarzony był egipski bóg Horus?
Skąd wzięła się łacińska nazwa pójdźki Athene noctua (ang. Little Owl)?

Odpowiedzi

Orzeł heraldyczny jest stylizowany, a biel może być po prostu barwą heraldyczną. Bielik jest najczęściej wskazywanym wzorem, ale to interpretacja.
Z sokołem (prawdopodobnie sokołem wędrownym lub rarogiem górskim, choć gatunek nie jest pewny).
Od greckiej bogini Ateny, której symbolem była mała sowa.

Cecha	Bielik	Orzeł przedni	Rybołów
Grupa sylwetki	orły	orły	rybołów
Skrzydła	bardzo długie i szerokie, prostokątne jak drzwi	długie, zwężone u nasady, tylna krawędź w kształcie „S”	bardzo długie i wąskie, mocno zgięte w nadgarstku
Koniec skrzydła („palce”)	7, głębokie	7	4, długie
Ogon	krótki, klinowaty	długi, zaokrąglony	krótki, prosto ścięty
Głowa	ogromna, z dziobem wystaje prawie tak daleko jak ogon	średnia, wystaje mniej niż u bielika	mała, wystaje
Ułożenie skrzydeł i lot	płasko	płytkie V	skrzydła w „M” jak u mewy

Cecha	Pójdźka	Włochatka	Sóweczka
Głos	zawodzące „guuk” i ostre „kiju”	szybka seria „pu-pu-pu-pu”	gwizd „djuu”
„Uszy”	brak	brak	brak
Sylwetka	mała, krótki ogon; kiwa się, gdy jest zaniepokojona	krępa	wielkości szpaka, długi ruchliwy ogon
Głowa i szlara	płaska i szeroka	duża i kwadratowa, szlara z ciemną obwódką	mała
Oczy	żółte, nad nimi białe „brwi”	żółte	żółte, małe

Symbole i mity