Twoja obserwacja ma znaczenie
Nauka obywatelska (citizen science) to badania, w których dane zbierają nie tylko naukowcy, ale też tysiące wolontariuszy. W ornitologii działa to wyjątkowo dobrze: ptaków jest dużo, obserwatorów też, a pojedynczy naukowiec nie obejmie całego kontynentu. Z takich danych powstają atlasy rozmieszczenia, trendy liczebności i mapy wędrówek.
Warunek jest jeden: dane muszą być rzetelne. Lepiej zapisać „myszołów sp.?” niż zgadnąć rzadki gatunek.
Gdzie wysyłać obserwacje
| Platforma | Kto prowadzi | Do czego najlepsza |
|---|---|---|
| eBird | Cornell Lab of Ornithology (USA) | pełne listy gatunków z wycieczki, statystyki, hotspoty na całym świecie |
| Observation.org | fundacja z Holandii | obserwacje wszystkich grup organizmów, dobre do zdjęć i pojedynczych stwierdzeń |
| Monitoring Ptaków Polski | GIOŚ, z udziałem instytucji naukowych i organizacji przyrodniczych | systematyczne liczenia na stałych powierzchniach według ustalonej metodyki |
Jak robić dobre listy w eBird
- Wybierz typ obserwacji: stacjonarna, wędrówka po trasie lub przypadkowa.
- Zapisz czas trwania i przebytą odległość.
- Na koniec zaznacz, czy lista jest kompletna, czyli czy podajesz wszystkie gatunki, które rozpoznałaś. Kompletne listy są dla naukowców najcenniejsze, bo pokazują też, czego nie było.
- Przy rzadkim gatunku dodaj opis lub zdjęcie.
Monitoring Ptaków Polski (MPP)
Sprawdź się metodą z modułu o metodzie nauki: zanim wyślesz listę, zaznacz przy każdym gatunku, na ile jesteś pewna. Po roku zobaczysz, jak rośnie odsetek pewnych oznaczeń.
MPP to państwowy program monitoringu, w którym część liczeń prowadzą wolontariusze. Najbardziej dostępny dla początkujących jest monitoring pospolitych ptaków lęgowych, ale wymaga on rozpoznawania ptaków również po głosie. Szczegóły i zapisy znajdziesz na stronie programu. Dobrym celem na pierwszy rok nauki jest regularne wysyłanie list do eBird, a potem dołączenie do MPP.
Obrączki i nadajniki
Wiele ptaków drapieżnych nosi obrączki, a np. bieliki czy rybołowy często także obrączki barwne z kodem czytelnym przez lornetkę lub na zdjęciu.
Co zrobić, gdy odczytasz obrączkę:
- Zapisz kod, kolor obrączki, nogę (lewa/prawa), datę, miejsce i gatunek.
- Zgłoś odczyt do Stacji Ornitologicznej Muzeum i Instytutu Zoologii PAN w Gdańsku, która prowadzi polską centralę obrączkowania, albo do projektu wskazanego na obrączce. Odczyty obrączek barwnych często zbiera się też przez serwis cr-birding (European colour-ring Birding), gdzie można wyszukać, kto prowadzi dany schemat.
- W odpowiedzi zwykle dostajesz historię ptaka: gdzie i kiedy go zaobrączkowano.
Część ptaków nosi nadajniki GPS. Dzięki nim wiemy np., którędy polskie orliki lecą do Afryki. Więcej w module o wędrówkach.
Liczenia na przelotach i kamery
- Liczenia przelotu: w miejscach, gdzie wędrujące drapieżniki koncentrują się (np. Mierzeja Helska jesienią, Cieśnina Gibraltarska), wolontariusze liczą każdego przelatującego ptaka. Wyniki trafiają m.in. do międzynarodowej bazy Trektellen.
- Kamery na gniazdach: transmisje z gniazd sokołów wędrownych (sokoly.pl) czy bielików pozwalają oglądać lęgi bez niepokojenia ptaków, a czasem także zgłaszać odczyty obrączek młodych i dorosłych.
Znalazłaś rannego ptaka: co robić
Dzikie ptaki drapieżne i sowy są w Polsce pod ochroną. Wolno udzielić im doraźnej pomocy i przewieźć do specjalistów, ale nie wolno ich przetrzymywać ani leczyć na własną rękę.
Najpierw sprawdź, czy ptak naprawdę potrzebuje pomocy
- Młode sowy „gałęziaki” (np. uszatki, puszczyki) opuszczają gniazdo, zanim nauczą się latać. Siedzą na gałęziach lub na ziemi, a rodzice nadal je karmią. Nie zabieraj ich. Jeśli młode siedzi w niebezpiecznym miejscu (np. na drodze), możesz je przenieść na pobliską gałąź.
- Ptak siedzący spokojnie po zderzeniu z szybą może być tylko ogłuszony. Obserwuj z daleka przez kilkanaście minut.
Jeśli ptak jest ranny
- Chroń siebie. Szpony są groźniejsze niż dziób. Użyj grubych rękawic lub ręcznika i narzuć go na ptaka.
- Umieść ptaka w kartonie z otworami wentylacyjnymi, w ciemnym, cichym i chłodnym miejscu. Ciemność uspokaja.
- Nie karm i nie pój. Niewłaściwy pokarm lub woda wlana do dzioba mogą ptakowi zaszkodzić, a nawet go zabić.
- Zadzwoń do najbliższego ośrodka rehabilitacji dzikich zwierząt albo do lekarza weterynarii, który przyjmuje dzikie zwierzęta. Ośrodek powie, co robić dalej.
- Jeśli nie możesz nikogo znaleźć, zadzwoń do urzędu gminy (odpowiada za pomoc zwierzętom w swojej okolicy) lub Regionalnej Dyrekcji Ochrony Środowiska (RDOŚ).
- Jak najmniej dotykaj i nie oglądaj ptaka co chwilę. Stres może zabić szybciej niż rana.
Martwego ptaka z podejrzeniem otrucia lub postrzału nie wyrzucaj. Zrób zdjęcia, zapisz miejsce i zgłoś sprawę na policję lub do RDOŚ. Takie zgłoszenia pomagają wykrywać nielegalne zabijanie ptaków.
Numery ośrodków sprawdź zanim będą potrzebne i zapisz w telefonie. Przykładem znanego ośrodka jest Ptasi Azyl przy warszawskim ZOO.
Fotografia i etyka
- Dobro ptaka jest ważniejsze niż zdjęcie. Jeśli ptak zmienia zachowanie przez ciebie, jesteś za blisko.
- Nie fotografuj przy gniazdach. W strefach ochronnych gniazd i przy gniazdach gatunków chronionych może to wymagać zezwolenia RDOŚ.
- Nie wabij sów głosem ani żywą przynętą (np. myszami ze sklepu).
- Nie publikuj lokalizacji gniazd ani miejsc odpoczynku rzadkich gatunków. eBird i Observation.org automatycznie ukrywają dokładne dane niektórych wrażliwych gatunków.
Konflikty i rozwiązania
| Konflikt | Kto i co | Rozwiązania, które działają |
|---|---|---|
| Hodowcy gołębi | jastrząb, sokół wędrowny łowią gołębie pocztowe | wypuszczanie gołębi o porach mniejszej aktywności drapieżników, ograniczenie lotów w okresach największego ryzyka |
| Drób na wybiegu | jastrząb, czasem myszołów | zadaszone lub osiatkowane wybiegi, krzewy i schronienia na wybiegu, zamykanie kur na noc (przed lisem i kuną też) |
| Stawy rybne | bielik, rybołów (i nie-drapieżne kormorany oraz czaple) | tolerancja strat jako „kosztu przyrody”, programy rolno-środowiskowe i rybackie z dopłatami, edukacja |
Najważniejsze: zabijanie, płoszenie z gniazda czy trucie chronionych ptaków jest przestępstwem, a poza tym nie rozwiązuje problemu, bo na miejsce jednego ptaka przychodzi następny. Trwałe rozwiązania to zmiana praktyk i wsparcie finansowe dla gospodarzy. O ochronie prawnej więcej w module o ochronie.
Filmy
- YouTube: jak wysłać listę w eBird (poradnik)
- YouTube: odczytywanie obrączek barwnych u ptaków
- YouTube: kamera na gnieździe sokoła wędrownego w Polsce
- YouTube: znalazłem rannego ptaka drapieżnego, co robić
Źródła
- Wikipedia: Nauka obywatelska i Citizen science
- eBird: About: jak powstają dane eBird i do czego służą
- Monitoring Ptaków Polski (GIOŚ): programy i zapisy dla wolontariuszy
- Trektellen: międzynarodowa baza liczeń przelotu
- Wikipedia: Bird ringing: obrączkowanie ptaków
- OTOP: Ogólnopolskie Towarzystwo Ochrony Ptaków
Mini-quiz
- Dlaczego „kompletna lista” w eBird jest cenniejsza od pojedynczej obserwacji?
- Znalazłaś młodą uszatkę siedzącą na gałęzi nisko nad ziemią. Co robisz?
- Wymień trzy rzeczy, których nie robisz z rannym ptakiem drapieżnym.
Odpowiedzi
- Bo pokazuje także, jakich gatunków nie było, co pozwala liczyć częstość występowania i trendy.
- Zostawiam ją. To najpewniej gałęziak, którego karmią rodzice. Przenoszę tylko, jeśli siedzi w miejscu niebezpiecznym.
- Nie karmię, nie poję, nie trzymam go u siebie (i nie leczę sama, nie oglądam co chwilę).