Sokolnictwo: od stepów do lotnisk

Czym jest sokolnictwo

Sokolnictwo to polowanie z ułożonym ptakiem drapieżnym na dziką zwierzynę w jej naturalnym środowisku. Ptak nie jest „zwierzątkiem”, tylko partnerem łowów: poluje tak, jak polowałby na wolności, a sokolnik pomaga mu znaleźć zdobycz i odbiera ją w zamian za pokarm.

Sokolnicy tradycyjnie dzielą ptaki na dwie grupy:

W niektórych krajach Azji Środkowej, zwłaszcza u Kazachów i Kirgizów, do dziś poluje się też z orłem przednim (Aquila chrysaetos, ang. Golden Eagle), głównie na lisy.

Skąd się wzięło

Nikt nie wie dokładnie, gdzie i kiedy ktoś pierwszy raz zapolował z ptakiem. Najczęściej wskazuje się stepy Azji Środkowej i Bliski Wschód, a początki szacuje się na co najmniej kilka tysięcy lat wstecz. Najstarsze przypuszczalne przedstawienia są dyskusyjne, dlatego ostrożnie: sokolnictwo jest bardzo stare, ale konkretnych dat „pierwszego sokolnika” nie znamy.

Pewniejsze jest to, co działo się później:

• Świat arabski i Persja: sokolnictwo stało się sztuką dworską z bogatą literaturą. Na Półwyspie Arabskim sokół do dziś jest symbolem statusu i tradycji.
• Chiny, Korea, Japonia: długa, niezależnie rozwinięta tradycja łowów z jastrzębiami i sokołami.
• Europa: sokolnictwo upowszechniło się we wczesnym średniowieczu i przez stulecia było rozrywką oraz symbolem statusu możnych.

Fryderyk II i „De arte venandi cum avibus”

Fryderyk II Hohenstauf (1194–1250), cesarz rzymsko-niemiecki i król Sycylii, był zapalonym sokolnikiem. Około połowy XIII w. napisał po łacinie traktat De arte venandi cum avibus („O sztuce polowania z ptakami”).

Co w nim niezwykłego:

• To nie tylko poradnik łowów, ale też opis budowy i zachowania ptaków oparty na własnych obserwacjach.
• Fryderyk w kilku miejscach poprawiał Arystotelesa, pisząc, że sprawdził coś sam. Jak na średniowiecze to bardzo „naukowe” podejście.
• Czerpał z doświadczeń sokolników arabskich. Często przypisuje mu się spopularyzowanie w Europie kaptura, który zakrywa ptakowi oczy i go uspokaja.
• Najsłynniejszy ilustrowany rękopis, z setkami rysunków ptaków, przechowuje Biblioteka Watykańska.

Hierarchia ptaków według rangi

W późnym średniowieczu krążyły listy, które przypisywały gatunki do stanów. Najbardziej znana pochodzi z angielskiej Boke of St Albans (1486):

Traktuj tę listę z dystansem: historycy uważają, że była raczej literacką ciekawostką niż prawem przestrzeganym w praktyce. Dobrze jednak pokazuje, jak wysoko ceniono duże sokoły, a jak nisko pustułkę, która do łowów na ptaki się nie nadaje.

Sokolnictwo w Polsce

Na dworach Piastów i Jagiellonów utrzymywano sokolników. Śladem tego są liczne wsie o nazwie Sokolniki: we wczesnym średniowieczu tak nazywano osady ludzi, którzy zajmowali się dla księcia ptakami łowczymi (więcej w lekcji 3). W czasach nowożytnych sokolnictwo w Polsce podupadło, a odrodziło się w XX w.

UNESCO: dziedzictwo niematerialne

W 2010 r. sokolnictwo wpisano na Listę reprezentatywną niematerialnego dziedzictwa kulturowego ludzkości UNESCO jako wspólny wniosek kilkunastu państw. Wpis później kilkakrotnie rozszerzano o kolejne kraje. Polska dołączyła w jednym z późniejszych rozszerzeń, najpewniej w 2021 r. Aktualną listę państw i daty sprawdź na ich.unesco.org. To jeden z najbardziej „międzynarodowych” wpisów na tej liście.

UNESCO chroni tu nie ptaki, tylko tradycję: wiedzę, słownictwo, rzemiosło (kaptury, rękawice) i przekazywanie umiejętności z mistrza na ucznia.

Sokolnictwo dziś

Łowy i pokazy

Współcześni sokolnicy w Europie używają ptaków wyhodowanych w niewoli. Pozyskiwanie ptaków z natury jest w Unii Europejskiej co do zasady zakazane. W Polsce sokolnictwo jest uregulowane m.in. przepisami prawa łowieckiego i ochrony przyrody, a polowanie z ptakiem wymaga odpowiednich uprawnień.

Lotniska

Zderzenia z ptakami (bird strike) są groźne dla samolotów. Na wielu lotniskach, także w Polsce, pracują sokolnicy: regularne loty sokołów czy jastrzębi sprawiają, że mewy, gawrony i gołębie uznają teren za niebezpieczny i omijają pas startowy. Sokolnictwo to tylko jedno z narzędzi, obok koszenia trawy, odstraszania dźwiękiem, pirotechniki i psów.

Ochrona gatunków

Metody sokolnicze przydały się przy reintrodukcji sokoła wędrownego w Polsce, prowadzonej od lat 90. XX w. m.in. przez Stowarzyszenie „Sokół” (sokoly.pl). Młode ptaki z hodowli wypuszczano metodą hackingu: w skrzynce na drzewie lub budynku, dokarmiane bez kontaktu z człowiekiem, aż nauczą się samodzielnie polować.

Etyka i dobrostan

Sokolnictwo budzi też słuszne pytania:

• Pokazy i „zdjęcia z sową” na festynach często nie mają nic wspólnego z tradycją łowiecką. Sowy są nocne i źle znoszą hałas oraz tłum.
• Dobry sokolnik zapewnia ptakowi codzienny lot, właściwą dietę, obszerną wolierę i opiekę weterynaryjną.
• Uwiązanie przez większość doby i brak lotów to zły dobrostan, nawet jeśli ptak „wygląda spokojnie”.
• Mieszańce (np. białozór × sokół wędrowny) budzą obawy, co by się stało, gdyby uciekły i krzyżowały się z dzikimi ptakami.

Pytania, które warto zadać przy każdym pokazie: czy ptak lata, czy tylko siedzi? Czy jest to sowa pokazywana w dzień w hałasie? Czy opiekun potrafi opowiedzieć o biologii gatunku?

Filmy

• YouTube: kaptur sokolniczy, jak się go zakłada i po co
• YouTube: kazachscy myśliwi z orłami przednimi (berkutczi)
• YouTube: sokolnicy na lotniskach, odstraszanie ptaków
• YouTube: sokolnictwo w Polsce

Źródła

• UNESCO: Falconry, a living human heritage: wpis na Liście reprezentatywnej i lista państw
• Wikipedia: Sokolnictwo i Falconry
• Wikipedia: De arte venandi cum avibus: o traktacie Fryderyka II i jego rękopisach
• Wikipedia: Boke of St Albans: źródło „hierarchii ptaków”
• Stowarzyszenie „Sokół”: reintrodukcja sokoła wędrownego metodą hackingu

Mini-quiz

1. Czym różnią się „ptaki wysokiego lotu” od „ptaków niskiego lotu”?
2. Co wyróżniało traktat Fryderyka II na tle średniowiecznej wiedzy?
3. Po co sokolnicy pracują na lotniskach?

Odpowiedzi

1. Ptaki wysokiego lotu (sokoły) krążą wysoko i atakują z nurkowania. Ptaki niskiego lotu (jastrząb, krogulec) startują z rękawicy i gonią zdobycz nisko.
2. Opierał się na własnych obserwacjach autora, który w kilku miejscach poprawiał nawet Arystotelesa.
3. Żeby odstraszać ptaki (mewy, gołębie, krukowate) z okolic pasa startowego i ograniczać zderzenia z samolotami.