Ścieżka A: Biologia
A8: Wspaniały świat sów
Sowa słyszy mysz pod śniegiem, leci tak cicho, że ofiara nie zdąży jej usłyszeć, i obraca głowę, bo oczu obrócić nie może. Ten moduł pokazuje, jak to wszystko działa i co z tego wynika dla nas, kiedy nocą stoimy w lesie i słuchamy.
- lekcji
- 7
- gatunków z atlasu
- 14
- nauki + ćwiczenia
- ok. 5 h
- quiz
- 1
Puszczyk mszarny, ptak siedzący. Fot. Dion Art, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons
Lekcje
- Lekcja 1: Co czyni sowę sowąSowę rozpozna każde dziecko: wielka okrągła głowa, płaska twarz i oczy patrzące prosto na nas. Za tym znajomym wyglądem stoi jednak cały zestaw rozwiązań, których w takim komplecie nie ma żaden inny ptak drapieżny. W tej lekcji poznasz plan budowy sowy, dwie rodziny sów, miejsce sów na drzewie rodowym ptaków i powód, dla którego tak trudno je zobaczyć w dzień.
- Lekcja 2: Słuch i cichy lotPłomykówka potrafi złapać mysz w pokoju, w którym człowiek nie widzi własnej ręki. Robi to uchem, a mysz do ostatniej chwili nie wie, że coś nad nią leci. W tej lekcji rozbieramy obie sztuczki na części: jak sowa słyszy kierunek, jak cicho słyszy i dlaczego jej pióra nie szeleszczą.
- Lekcja 3: Oczy, szpony i dzióbSowa patrzy na nas twarzą jak człowiek, więc łatwo uwierzyć, że widzi w ciemności sto razy lepiej od nas. To nieprawda, a prawdziwa historia jest ciekawsza: nieruchome oczy w kostnych rurkach, szyja, która obraca się o trzy czwarte obrotu, stopa z palcem, który można przestawić do tyłu, i żołądek tak łagodny, że w wypluwkach zostają całe czaszki myszy.
- Lekcja 4: Rodzina, pokarm i wędrówkiSowa nie uwije gniazda, a jej pisklęta wykluwają się jedno po drugim, co kilka dni, i rosną nierówno. Jedne sowy przez całe życie zostają w tym samym kawałku lasu, inne co roku szukają nowego miejsca tam, gdzie akurat jest dużo gryzoni, a większość syczków leci na zimę do Afryki Zachodniej. W tej lekcji zobaczysz, jak pokarm decyduje o życiu sowiej rodziny.
- Lekcja 5: Głosy i sylwetki sówSowę w nocy prawie zawsze najpierw słyszysz, a dopiero potem, jeśli w ogóle, widzisz. Ta lekcja uczy słuchać tak, jak patrzy się na ptaka w przewodniku: na wysokość dźwięku, rytm, liczbę sylab i kształt frazy. Każde nagranie ma sonogram, czyli obraz dźwięku, więc to, co słyszysz, możesz też zobaczyć. Na końcu wracamy do sylwetek: sowy, które widać za dnia, rozpoznaje się po kształcie i sposobie lotu.
- Lekcja 6: Sowy świata i ludzieNa świecie żyje ok. 250 gatunków sów, od ptaszka, który mieści się w dziupli w kaktusie, po olbrzyma łowiącego łososie w lodowatych potokach. W tej lekcji wychodzimy poza Polskę: najpierw za ocean i za Cieśninę Gibraltarską, potem do ludzi, którzy od tysięcy lat rysują sowy, wybijają je na monetach i, niestety, coraz częściej je zabijają, nawet tego nie chcąc.
- Lekcja 7: ĆwiczeniaNa koniec sprawdzisz, co zostało z całego modułu, a potem wyjdziesz z tym w teren: posłuchasz sów, nagrasz je telefonem i przeczytasz własny sonogram. Quiz zalicza moduł, a projekty to zaproszenie na najbliższą pogodną noc.
Po co ten moduł
Moduł B5 Sowy, drapieżniki nocne uczy rozpoznawać sowy w terenie. Ten moduł odpowiada na pytanie „dlaczego”: dlaczego sowa ma szlarę i asymetryczne uszy, dlaczego jej lot jest cichy, dlaczego jej oczy są jak lunety i dlaczego niektóre sowy co kilka lat zalewają Europę, a inne przez całe życie nie opuszczają jednego lasu. Do tego dochodzą głosy z sonogramami i sylwetki sów, które widać za dnia, a na koniec sowy świata, ich zagrożenia i to, jak obserwować je z szacunkiem.
Moduł opiera się na badaniach (doświadczenia z płomykówkami, pomiary piór w tunelach aerodynamicznych, obrączkowanie, nadajniki) i mówi wprost, kiedy coś jest jeszcze sporne. Wiele zdjęć pokazuje szczegóły: pióra, czaszki, stopy i oczy. Każde zdjęcie można powiększyć, a każde nagranie ma sonogram.
Poznasz tu też trzy sowy z północy, które rzadko, ale coraz częściej widuje się w Polsce: puszczyka mszarnego, sowę jarzębatą i sowę śnieżną.
Po ukończeniu modułu potrafisz:
- Wyjaśnić, czym sowy różnią się od innych ptaków i czym płomykówkowate różnią się od puszczykowatych.
- Opisać, jak sowa lokalizuje dźwięk i dlaczego jej lot jest cichy, i oddzielić to, co wiadomo, od tego, co jest sporne.
- Wyjaśnić budowę oka i stopy sowy oraz to, skąd w wypluwkach całe czaszki.
- Opisać rok z życia sowy: terytorium, gniazdo, wychowanie młodych, pokarm i wędrówki albo inwazje.
- Przeczytać prosty sonogram, ułożyć głosy sów od najniższego do najwyższego i rozpoznać w locie sowy, które latają za dnia.
- Wymienić główne zagrożenia sów w Polsce i w Hiszpanii i zasady obserwowania ich z szacunkiem.
Przyda się lekcja o wzroku i lekcja o szponach z modułu A2, a do rozpoznawania gatunków B5. Słuchawki pomogą przy nagraniach: najniższe głosy sów są ledwo słyszalne w głośnikach laptopa.