Szpony, stopy i dziób

Czytanie: około 4 minut

Oczy znajdują zdobycz, ale łapią ją stopy. Dziób służy głównie do rozrywania pokarmu, a u sokołów także do zabijania. Po kształcie stopy i dzioba można sporo powiedzieć o tym, na co i jak dany ptak poluje.

Budowa stopy

Typowa stopa ptaka drapieżnego ma cztery palce: trzy skierowane do przodu i jeden (paluch) do tyłu. Każdy palec kończy się zakrzywionym szponem z rogowej substancji (keratyny), która stale odrasta i ściera się.

Spód palców pokrywają brodawki (zgrubienia skóry), które poprawiają chwyt.
Ścięgna palców mają mechanizm „zatrzasku”: gdy ptak zaciśnie stopę, może ją trzymać zaciśniętą bez dużego wysiłku mięśni. Dzięki temu nie puszcza szarpiącej się zdobyczy.
U jastrzębiowatych (orły, myszołowy, krogulce) najdłuższe i najsilniejsze szpony są na paluchu i palcu wewnętrznym. To one przebijają ciało zdobyczy.

Szpony zabijają, dziób rozrywa

Dwie duże grupy dziennych drapieżników zabijają na dwa różne sposoby:

To jeden z powodów, dla których sokoły nie są „małymi jastrzębiami”. Genetycznie są bliżej papug niż jastrzębi, a podobny wygląd to efekt podobnego trybu życia. Więcej w A1 · Kim są ptaki drapieżne?.

Cecha	Jastrzębiowate (Accipitridae)	Sokołowate (Falconidae)
Przykłady	krogulec, jastrząb, myszołów, orły	pustułka, kobuz, sokół wędrowny
Czym zabija	stopami: ściska i przebija szponami, często wielokrotnie zaciskając chwyt	dziobem: szybkie ugryzienie w kark przerywa rdzeń kręgowy
Rola stopy	chwyt i zabicie	chwyt albo uderzenie w locie (sokół wędrowny często uderza ptaka stopą)
Dziób	haczykowaty, do rozrywania	haczykowaty, z ząbkiem do przegryzania karku

Siła chwytu: ostrożnie z liczbami

Duże orły mają bardzo silny chwyt i potrafią zabić zdobycz wielkości lisa albo młodej sarny. W internecie krążą jednak dokładne liczby (np. „setki kilogramów na centymetr kwadratowy”), które zwykle pochodzą z pojedynczych, trudnych do sprawdzenia pomiarów. Bezpieczniej zapamiętać: chwyt dużego orła jest wielokrotnie silniejszy od uścisku ludzkiej dłoni i u sokolników bywa groźny nawet przez grubą rękawicę.

Stopa pod zdobycz

Kształt stopy zdradza specjalizację.

Sowy też mają odwracalny palec zewnętrzny, jak rybołów. Przypomnienie w module o sowach.

Gatunek	Cecha stopy	Po co
Rybołów (Pandion haliaetus, ang. Osprey)	odwracalny palec zewnętrzny (dwa palce z przodu, dwa z tyłu), kolce na spodzie palców, długie, mocno zakrzywione szpony podobnej długości	utrzymanie śliskiej ryby; ptak niesie ją głową do przodu
Krogulec (Accipiter nisus, ang. Eurasian Sparrowhawk)	bardzo długie, cienkie nogi i palce, zwłaszcza długi palec środkowy	chwytanie małych ptaków w locie, „sięganie” w gęste gałęzie
Jastrząb (Accipiter gentilis, ang. Northern Goshawk)	krótsze i dużo grubsze palce niż u krogulca	silny chwyt większej zdobyczy (gołębie, kuraki, zające)
Sokół wędrowny (Falco peregrinus, ang. Peregrine Falcon)	długie palce	chwytanie albo uderzanie ptaków w powietrzu
Gadożer (Circaetus gallicus, ang. Short-toed Snake Eagle)	krótkie, grube palce, skok pokryty twardymi łuskami	mocne przytrzymanie węża; łuski utrudniają ukąszenie
Sępy, np. sęp płowy (Gyps fulvus, ang. Griffon Vulture)	stosunkowo słabe stopy, tępe szpony, płaska stopa	chodzenie po ziemi i przytrzymywanie padliny, nie zabijanie
Orzełek włochaty (Aquila pennata, na części list Hieraaetus pennatus, ang. Booted Eagle), orzeł przedni (Aquila chrysaetos, ang. Golden Eagle)	skok opierzony aż do palców („w spodniach”)	to cecha wspólna całej grupy orłów „w spodniach” (podrodzina Aquilinae); pióra mogą chronić przed zimnem i ugryzieniem, ale to raczej przypuszczenie niż wynik badań

Dziób

Dziób ptaka drapieżnego jest haczykowaty: górna szczęka zakrzywia się w ostry hak, którym ptak odrywa kawałki mięsa. Dziób to kość pokryta rogową pochewką, która stale rośnie i się ściera (w niewoli czasem trzeba ją przycinać).

Woskówka: miękka, często żółta skóra u nasady dzioba. Leżą w niej nozdrza.
Ząbek dziobowy (ang. tomial tooth): u sokołów na krawędzi górnej szczęki jest wyraźny trójkątny ząbek, a w żuchwie wcięcie, w które pasuje. Ten „klin” pomaga przegryźć kręgi szyjne zdobyczy.
Guzek w nozdrzu sokołów: w okrągłym nozdrzu sokoła widać kostny guzek. Często czyta się, że chroni płuca przed zbyt silnym strumieniem powietrza podczas pikowania. To wyjaśnienie jest popularne i logiczne, ale słabo zbadane.

Dzioby wyspecjalizowane

Gatunek	Dziób	Dieta
Sęp kasztanowaty (Aegypius monachus, ang. Cinereous Vulture)	bardzo masywny	rozrywa twardą skórę, ścięgna, chrząstki
Sęp płowy	mocny, na długiej szyi	wnętrzności, miękkie mięso, sięga głęboko w padlinę
Ścierwnik (Neophron percnopterus, ang. Egyptian Vulture)	cienki i długi	resztki, drobne kawałki; znany z rozbijania jaj kamieniami (w Afryce)
Orłosęp (Gypaetus barbatus, ang. Bearded Vulture)	średni, z „brodą” z piór	głównie kości: połyka je w całości albo zrzuca z wysokości, żeby je rozbić
Trzmielojad (Pernis apivorus, ang. European Honey Buzzard)	słaby, nozdrza jak szczeliny, twarz pokryta gęstymi, łuskowatymi piórkami	larwy os i trzmieli; piórka i wąskie nozdrza prawdopodobnie chronią przed żądłami i ziemią
Rybołów	mocno zakrzywiony hak, nozdrza zamykane przy nurkowaniu	ryby

Filmy

Źródła

Fowler D. W., Freedman E. A., Scannella J. B. (2009). Predatory functional morphology in raptors: interdigital variation in talon size is related to prey restraint and immobilisation technique. PLoS ONE 4(11): e7999.
Csermely D., Rossi O. (2006). Bird claws and bird of prey talons: where is the difference? Italian Journal of Zoology 73: 43–53.
Wikipedia: Talon (anatomy) i Tomium
Birds of the World (Cornell Lab of Ornithology)

Mini-quiz

Czym zabija zdobycz krogulec, a czym pustułka?
Wymień dwie cechy stopy rybołowa, które pomagają trzymać rybę.
Po co sokołom ząbek na krawędzi dzioba?

Odpowiedzi

Krogulec (jastrzębiowate) zabija stopami, ściskając i przebijając zdobycz szponami. Pustułka (sokołowate) zabija dziobem, przegryzając kark.
Odwracalny palec zewnętrzny (dwa palce z przodu, dwa z tyłu) i kolce na spodzie palców. Do tego długie, mocno zakrzywione szpony.
Pomaga przegryźć kręgi szyjne i przerwać rdzeń kręgowy zdobyczy, czyli zabić ją szybko ugryzieniem.

Zobacz, posłuchaj, poczytaj

Gatunki z tej lekcji: zdjęcia, gatunki, z którymi łatwo je pomylić, filmy, głosy i źródła. Zdjęcia pochodzą z Wikimedia Commons, a linki do YouTube otwierają wyszukiwanie filmów o danym gatunku.

Rybołów Pandion haliaetus (ang. Osprey)

Na co patrzeć: Rybołów i podobne gatunki
Cecha	Rybołów	Gadożer	Bielik
Grupa sylwetki	rybołów	orły	orły
Skrzydła	bardzo długie i wąskie, mocno zgięte w nadgarstku	długie i szerokie, z szeroką „ręką”	bardzo długie i szerokie, prostokątne jak drzwi
Koniec skrzydła („palce”)	4, długie	6–7	7, głębokie
Ogon	krótki, prosto ścięty	średni, prosto ścięty, z 3 ciemnymi pasami	krótki, klinowaty
Głowa	mała, wystaje	duża i okrągła, „sowia”, wystaje szeroko	ogromna, z dziobem wystaje prawie tak daleko jak ogon
Ułożenie skrzydeł i lot	skrzydła w „M” jak u mewy	płasko albo z lekko opuszczoną „ręką”; często zawisa	płasko

Gadożer Circaetus gallicus
Bielik Haliaeetus albicilla

Krogulec Accipiter nisus (ang. Eurasian Sparrowhawk)

Na co patrzeć: Krogulec i podobne gatunki
Cecha	Krogulec	Pustułka
Grupa sylwetki	krogulce	sokoły
Skrzydła	krótkie, zaokrąglone	długie, wąskie, spiczaste (końce tępsze niż u innych sokołów)
Koniec skrzydła („palce”)	6, krótkie	brak, koniec skrzydła ostry
Ogon	długi, prosto ścięty	długi, zaokrąglony na końcu
Głowa	mała	krótka
Ułożenie skrzydeł i lot	seria szybkich uderzeń i ślizg	zawisa; uderzenia szybkie i płytkie

Pustułka Falco tinnunculus

Jastrząb Accipiter gentilis (ang. Northern Goshawk)

Jastrząb, ptak siedzący — SiedzącyFot. Norbert Kenntner, Berlin, CC BY-SA 3.0, Wikimedia Commons

Na co patrzeć: Jastrząb i podobne gatunki
Cecha	Jastrząb	Krogulec
Grupa sylwetki	krogulce	krogulce
Skrzydła	dłuższe i szersze niż u krogulca, „ręka” bardziej wysunięta	krótkie, zaokrąglone
Koniec skrzydła („palce”)	6	6, krótkie
Ogon	długi, zaokrąglony	długi, prosto ścięty
Głowa	wyraźnie wystaje	mała
Ułożenie skrzydeł i lot	mocne uderzenia i ślizg	seria szybkich uderzeń i ślizg

Krogulec Accipiter nisus

Sokół wędrowny Falco peregrinus (ang. Peregrine Falcon)

Na co patrzeć: Sokół wędrowny i podobne gatunki
Cecha	Sokół wędrowny	Kobuz
Grupa sylwetki	sokoły	sokoły
Skrzydła	szerokie u nasady, trójkątne, spiczaste	bardzo długie, sierpowate (jak u jerzyka)
Koniec skrzydła („palce”)	brak	brak
Ogon	średni, krótszy niż u pustułki	krótki do średniego
Głowa	krótka, masywny tułów	krótka
Ułożenie skrzydeł i lot	mocne uderzenia; pikuje z dużej wysokości	zwinny i szybki; łapie owady w locie

Kobuz Falco subbuteo

Gadożer Circaetus gallicus (ang. Short-toed Snake Eagle)

Na co patrzeć: Gadożer i podobne gatunki
Cecha	Gadożer	Rybołów	Orzełek włochaty
Grupa sylwetki	orły	rybołów	orły (mały orzeł)
Skrzydła	długie i szerokie, z szeroką „ręką”	bardzo długie i wąskie, mocno zgięte w nadgarstku	średnio długie, dość wąskie, krawędzie prawie równoległe
Koniec skrzydła („palce”)	6–7	4, długie	6, wyraźne
Ogon	średni, prosto ścięty, z 3 ciemnymi pasami	krótki, prosto ścięty	dość długi, prosto ścięty, z ostrymi rogami
Głowa	duża i okrągła, „sowia”, wystaje szeroko	mała, wystaje	mała, ale wyraźnie wystaje
Ułożenie skrzydeł i lot	płasko albo z lekko opuszczoną „ręką”; często zawisa	skrzydła w „M” jak u mewy	płasko albo z lekko opuszczoną „ręką”; od przodu białe „światła do lądowania”

Rybołów Pandion haliaetus
Orzełek włochaty Aquila pennata

Sęp płowy Gyps fulvus (ang. Griffon Vulture)

Na co patrzeć: Sęp płowy i podobne gatunki
Cecha	Sęp płowy	Sęp plamisty	Sęp kasztanowaty
Grupa sylwetki	sępy	sępy	sępy
Skrzydła	ogromne, bardzo szerokie, prostokątne jak deska	jak u sępa płowego, nieco smuklejsze	ogromne, najbardziej prostokątne ze wszystkich sępów
Koniec skrzydła („palce”)	7, głęboko rozcapierzone	7	7, bardzo głębokie
Ogon	bardzo krótki, ciemny	bardzo krótki	krótki, lekko klinowaty
Głowa	mała, schowana między barkami, ledwo wystaje	mała, schowana	mała, schowana
Ułożenie skrzydeł i lot	płytkie V; długo krąży w kominach	płytkie V	płasko jak deska, bez V

Sęp plamisty Gyps rueppelli
Sęp kasztanowaty Aegypius monachus

Orzełek włochaty Aquila pennata (ang. Booted Eagle)

Orzełek włochaty, ptak siedzący — SiedzącyFot. Subramanya C K, CC BY-SA 3.0, Wikimedia Commons

Na co patrzeć: Orzełek włochaty i podobne gatunki
Cecha	Orzełek włochaty	Ścierwnik	Gadożer
Grupa sylwetki	orły (mały orzeł)	sępy (mały sęp)	orły
Skrzydła	średnio długie, dość wąskie, krawędzie prawie równoległe	długie, średniej szerokości	długie i szerokie, z szeroką „ręką”
Koniec skrzydła („palce”)	6, wyraźne	6, głęboko rozcapierzone	6–7
Ogon	dość długi, prosto ścięty, z ostrymi rogami	klinowaty (romb) w każdym wieku	średni, prosto ścięty, z 3 ciemnymi pasami
Głowa	mała, ale wyraźnie wystaje	mała i wąska, wysunięta, cienki dziób	duża i okrągła, „sowia”, wystaje szeroko
Ułożenie skrzydeł i lot	płasko albo z lekko opuszczoną „ręką”; od przodu białe „światła do lądowania”	płasko, „ręka” lekko opuszczona	płasko albo z lekko opuszczoną „ręką”; często zawisa

Ścierwnik Neophron percnopterus
Gadożer Circaetus gallicus

Orzeł przedni Aquila chrysaetos (ang. Golden Eagle)

Młody orzeł przedni w locie od spodu, z białą plamą na skrzydle i białym ogonem z szerokim ciemnym końcem. — Młody ptakFot. Dewhurst, Donna, Public domain, Wikimedia Commons

Na co patrzeć: Orzeł przedni i podobne gatunki
Cecha	Orzeł przedni	Orzeł iberyjski	Orzeł południowy
Grupa sylwetki	orły	orły	orły (średni orzeł)
Skrzydła	długie, zwężone u nasady, tylna krawędź w kształcie „S”	długie i szerokie, krawędzie równoległe	dość długie, węższe niż u innych orłów
Koniec skrzydła („palce”)	7	7	6
Ogon	długi, zaokrąglony	średni, prosto ścięty	długi
Głowa	średnia, wystaje mniej niż u bielika	duża, wyraźnie wystaje	wystaje wyraźnie
Ułożenie skrzydeł i lot	płytkie V	płasko	płasko; sylwetka trochę „jastrzębia”

Orzeł iberyjski Aquila adalberti
Orzeł południowy Aquila fasciata

Sęp kasztanowaty Aegypius monachus (ang. Cinereous Vulture)

Na co patrzeć: Sęp kasztanowaty i podobne gatunki
Cecha	Sęp kasztanowaty	Sęp płowy
Grupa sylwetki	sępy	sępy
Skrzydła	ogromne, najbardziej prostokątne ze wszystkich sępów	ogromne, bardzo szerokie, prostokątne jak deska
Koniec skrzydła („palce”)	7, bardzo głębokie	7, głęboko rozcapierzone
Ogon	krótki, lekko klinowaty	bardzo krótki, ciemny
Głowa	mała, schowana	mała, schowana między barkami, ledwo wystaje
Ułożenie skrzydeł i lot	płasko jak deska, bez V	płytkie V; długo krąży w kominach

Sęp płowy Gyps fulvus

Ścierwnik Neophron percnopterus (ang. Egyptian Vulture)

Na co patrzeć: Ścierwnik i podobne gatunki
Cecha	Ścierwnik	Orzełek włochaty
Grupa sylwetki	sępy (mały sęp)	orły (mały orzeł)
Skrzydła	długie, średniej szerokości	średnio długie, dość wąskie, krawędzie prawie równoległe
Koniec skrzydła („palce”)	6, głęboko rozcapierzone	6, wyraźne
Ogon	klinowaty (romb) w każdym wieku	dość długi, prosto ścięty, z ostrymi rogami
Głowa	mała i wąska, wysunięta, cienki dziób	mała, ale wyraźnie wystaje
Ułożenie skrzydeł i lot	płasko, „ręka” lekko opuszczona	płasko albo z lekko opuszczoną „ręką”; od przodu białe „światła do lądowania”

Orzełek włochaty Aquila pennata

Orłosęp Gypaetus barbatus (ang. Bearded Vulture)

Na co patrzeć: Orłosęp i podobne gatunki
Cecha	Orłosęp	Ścierwnik	Sęp płowy
Grupa sylwetki	sępy	sępy (mały sęp)	sępy
Skrzydła	długie, wąskie i spiczaste, sylwetka ogromnego sokoła	długie, średniej szerokości	ogromne, bardzo szerokie, prostokątne jak deska
Koniec skrzydła („palce”)	słabo rozcapierzone	6, głęboko rozcapierzone	7, głęboko rozcapierzone
Ogon	długi, klinowaty	klinowaty (romb) w każdym wieku	bardzo krótki, ciemny
Głowa	mała	mała i wąska, wysunięta, cienki dziób	mała, schowana między barkami, ledwo wystaje
Ułożenie skrzydeł i lot	płasko	płasko, „ręka” lekko opuszczona	płytkie V; długo krąży w kominach

Ścierwnik Neophron percnopterus
Sęp płowy Gyps fulvus

Trzmielojad Pernis apivorus (ang. European Honey Buzzard)

Na co patrzeć: Trzmielojad i podobne gatunki
Cecha	Trzmielojad	Myszołów	Orzełek włochaty
Grupa sylwetki	myszołowy	myszołowy	orły (mały orzeł)
Skrzydła	długie i szerokie, węższe u nasady niż u myszołowa	średniej długości, szerokie, zaokrąglone	średnio długie, dość wąskie, krawędzie prawie równoległe
Koniec skrzydła („palce”)	5–6, dość krótkie	5	6, wyraźne
Ogon	dłuższy niż u myszołowa, boki zaokrąglone	krótki, szeroki, często rozłożony w wachlarz	dość długi, prosto ścięty, z ostrymi rogami
Głowa	mała, wysunięta daleko na długiej szyi (jak u kukułki)	duża, szyja krótka, słabo wystaje	mała, ale wyraźnie wystaje
Ułożenie skrzydeł i lot	płasko albo z lekko opuszczoną „ręką”; uderzenia głębokie i elastyczne	płytkie V; często krąży	płasko albo z lekko opuszczoną „ręką”; od przodu białe „światła do lądowania”

Myszołów Buteo buteo
Orzełek włochaty Aquila pennata