Dorastanie i życie dorosłe

Pisklę: od puchu do piór

Pisklęta ptaków drapieżnych to gniazdowniki: przez tygodnie zostają w gnieździe i zależą od rodziców. Nie są jednak zupełnie bezbronne jak nagie pisklęta wróbli: klują się pokryte puchem, a oczy otwierają od razu lub bardzo szybko.

Rozwój przebiega podobnie u wszystkich gatunków, różni się tylko tempem:

Czas od wyklucia do wylotu jest mniej więcej tym dłuższy, im większy ptak:

Po wylocie: szkoła latania i polowania

Wylot nie oznacza samodzielności. Przez kolejne tygodnie młode zostają w terytorium rodziców i nadal są karmione. To okres zależności po wylocie.

• Młode głośno żebrzą o pokarm. Piski młodych myszołowów, kani czy pustułek to typowy dźwięk lipcowego lasu i miasta.
• Rodzice przekazują pokarm coraz dalej od gniazda, czasem w locie. Młode próbują polować same, najpierw nieudolnie (np. na owady albo łatwą zdobycz).
• U małych gatunków ten okres trwa zwykle kilka tygodni. U dużych orłów i sępów może trwać kilka miesięcy.

Młode gatunków wędrownych (np. orlik krzykliwy, trzmielojad) często odlatują na zimowiska same, bez rodziców, i trasę mają „wpisaną” we własne zachowanie. Więcej w A5 · Wędrówki.

Pierwszy rok: najtrudniejszy

Młody drapieżnik musi się nauczyć polowania, zanim zabraknie mu zapasów. Dlatego śmiertelność w pierwszym roku życia jest wysoka: u wielu gatunków ginie ok. połowa młodych lub więcej. Później, gdy ptak przeżyje pierwsze lata, szanse na przeżycie kolejnego roku wyraźnie rosną.

Kiedy pierwszy lęg?

Tu znów decyduje wielkość ptaka. Małe gatunki mogą się lęgnąć już w pierwszym lub drugim roku życia. Duże orły i sępy potrzebują kilku lat.

Młode ptaki przez te lata wędrują po kraju lub kontynencie, bez terytorium. Tak młode bieliki z Polski można spotkać daleko od miejsca urodzenia.

Ptaki „w kolejce”

Wśród dorosłych jest zwykle część ptaków, które nie mają terytorium, mimo że mogłyby się lęgnąć. Ekolodzy nazywają je ptakami nieterytorialnymi (ang. floaters). Gdy któryś z właścicieli terytorium zginie, jego miejsce szybko zajmuje ktoś z tej rezerwy. Dlatego liczba par lęgowych może być stabilna, nawet gdy ginie sporo dorosłych, ale do czasu, aż rezerwa się wyczerpie.

Jak długo żyją?

• Małe gatunki (pustułka, krogulec): w naturze średnio kilka lat, choć pojedyncze ptaki dożywają kilkunastu lat.
• Duże orły i sępy: mogą żyć ponad 20, a nawet ponad 30 lat, zwłaszcza w niewoli.
• Strategia życiowa: duże gatunki mają mało młodych, późno zaczynają się lęgnąć i długo żyją. Małe mają dużo młodych, wcześnie się lęgną i żyją krócej.

Ta różnica ma ogromne znaczenie dla ochrony. Populacja sępów czy orłów, które wychowują jedno młode rocznie i zaczynają dopiero po kilku latach, bardzo wolno odrabia straty. Śmierć każdego dorosłego ptaka (np. przez truciznę, porażenie prądem, ołów) jest dla niej dużo groźniejsza niż dla pustułek. Więcej w A6 · Ochrona.

Obserwacja bez szkody

Strefy ochronne w Polsce

Wokół gniazd niektórych gatunków (m.in. bielika, orła przedniego, orlików, rybołowa, kani, gadożera (Circaetus gallicus, ang. Short-toed Snake Eagle), puchacza, sokoła wędrownego) można wyznaczyć strefy ochrony. Szczegóły określa rozporządzenie w sprawie ochrony gatunkowej zwierząt, a strefy wyznacza regionalny dyrektor ochrony środowiska (RDOŚ).

• Strefa całoroczna: w najbliższym otoczeniu gniazda; nie wolno do niej wchodzić przez cały rok.
• Strefa okresowa: szersza; nie wolno do niej wchodzić w okresie lęgowym.
• Promienie stref (zwykle rzędu od ok. 100 do kilkuset metrów) i terminy zależą od gatunku. Nie musisz ich znać na pamięć: wystarczy zasada, że do gniazd tych gatunków się nie podchodzi.

Niezależnie od stref, w Polsce ptaki drapieżne są chronione, a prawo zabrania m.in. ich umyślnego płoszenia i niepokojenia, także przez fotografowanie czy filmowanie, które może je płoszyć.

Dlaczego niepokojenie jest groźne

• Samica spłoszona z jaj zostawia je bez ogrzewania. Zimny marzec to dla jaj bielika poważne ryzyko.
• Pisklęta bez opieki są narażone na przegrzanie, wychłodzenie i drapieżniki (np. kruki).
• Niektóre gatunki, zwłaszcza sęp kasztanowaty i orlik krzykliwy, przy częstym niepokojeniu porzucają lęg.
• Prawie wylatujące młode mogą ze strachu wyskoczyć z gniazda za wcześnie.

Kamery na gniazdach

Najlepszy sposób, żeby zobaczyć życie rodzinne z bliska, nie szkodząc ptakom:

• Sokoły wędrowne: transmisje Stowarzyszenia na rzecz Dzikich Zwierząt „Sokół” (sokoly.pl), m.in. z Warszawy i Płocka.
• Bieliki i inne gatunki: kamery udostępniane przez Lasy Państwowe i organizacje przyrodnicze. Aktualną listę znajdziesz w wyszukiwarce.
• Kamery na świecie: projekt Bird Cams Cornell Lab of Ornithology (allaboutbirds.org).

Więcej o miejscach i kamerach w Polsce w lekcji o miejscach modułu B2.

Filmy

• YouTube: pisklęta bielika rosną, od puchu do wylotu
• YouTube: pierwszy lot młodego sokoła wędrownego
• YouTube: obrączkowanie piskląt ptaków drapieżnych

Źródła

• Newton I. (1979). Population Ecology of Raptors. T & A D Poyser.
• Stowarzyszenie na rzecz Dzikich Zwierząt „Sokół”
• Wikipedia: Fledge
• Ustawa o ochronie przyrody i rozporządzenie Ministra Środowiska w sprawie ochrony gatunkowej zwierząt (strefy ochrony wokół gniazd).
• Birds of the World (Cornell Lab of Ornithology)

Mini-quiz

1. Dlaczego młode drapieżniki wciąż są karmione po wylocie z gniazda?
2. Czym są ptaki nieterytorialne i dlaczego mają znaczenie dla populacji?
3. Dlaczego śmierć jednego dorosłego sępa jest dla populacji groźniejsza niż śmierć jednej pustułki?

Odpowiedzi

1. Dopiero uczą się latać i polować. Przez kilka tygodni (u dużych gatunków miesięcy) zależą od pokarmu od rodziców.
2. To dorosłe ptaki bez terytorium. Zastępują ptaki lęgowe, które giną, więc przez jakiś czas utrzymują stałą liczbę par.
3. Sępy mają jedno młode rocznie, zaczynają się lęgnąć po kilku latach i wolno odrabiają straty. Pustułki mają wiele młodych i lęgną się już w pierwszym–drugim roku.