Gniazda

Trzy strategie

Ptaki drapieżne gniazdują na trzy główne sposoby:

1. Budują gniazdo z gałęzi (na drzewie albo na skale): orły, myszołowy, jastrzębie, kanie, sęp kasztanowaty.
2. Nie budują nic: sokoły składają jaja w płytkim zagłębieniu na półce skalnej lub budynku albo w cudzym gnieździe.
3. Gniazdują na ziemi: błotniaki, w trzcinach, na łąkach i w zbożu.

Gniazda z gałęzi: dom na lata

Orły i myszołowy budują gniazda z gałęzi, a do wnętrza (tzw. wyściółki) znoszą miękki materiał: trawę, mech, korę, sierść.

Bielik: gniazdo rośnie z każdym rokiem

• Gniazdo stoi zwykle na starym, wysokim drzewie (w Polsce często na sośnie lub buku), w koronie albo w rozwidleniu pnia, najczęściej niedaleko wody.
• Para używa go przez wiele lat i co sezon dokłada nowe gałęzie. Stare gniazda mają ok. 1,5–2 m średnicy i ponad metr wysokości, a ich masę szacuje się na setki kilogramów.
• Takie gniazdo bywa w końcu za ciężkie: łamie konar albo spada razem z nim w czasie wichury.
• Para często ma w terytorium kilka gniazd i co jakiś czas zmienia to, w którym się lęgnie.

Orzeł przedni robi podobnie: ma zwykle kilka gniazd, na skałach albo na drzewach, i używa ich na zmianę przez lata.

Zielone gałązki

Wiele gatunków (m.in. bielik, myszołów, jastrząb, trzmielojad) znosi do gniazda świeże, zielone gałązki, także w czasie, gdy w gnieździe są już pisklęta. Po co? Nie wiadomo na pewno. Najczęściej wymieniane hipotezy:

• higiena: liście mogą przykrywać resztki pokarmu i odchody, a niektóre rośliny mogą odstraszać pasożyty,
• sygnał: świeża zieleń pokazuje innym ptakom, że gniazdo jest zajęte,
• cień i wilgotność dla piskląt.

Sokoły: nie budują wcale

Sokoły (rodzaj Falco) nie budują gniazd. To ciekawe, bo są z orłami tylko daleko spokrewnione (patrz A1 · Kim są ptaki drapieżne?). Mają kilka sposobów:

Samica sokoła tylko wygrzebuje w podłożu płytki dołek, żeby jaja się nie toczyły. Do cudzych gniazd też nie dokłada gałęzi.

Sępy: skała albo drzewo

Na południu Hiszpanii żyją dwa duże sępy o zupełnie różnych zwyczajach:

• Sęp płowy gniazduje kolonijnie na skalnych ścianach, w niszach i na półkach. Gniazdo jest skromne: płaska platforma z gałęzi i traw. Kolonie łatwo obserwować z daleka, np. w wąwozach Andaluzji.
• Sęp kasztanowaty (Aegypius monachus, ang. Cinereous Vulture) buduje ogromne gniazda na drzewach, zwykle na wierzchołkach dębów lub sosen na zboczach, w luźnych skupiskach. Jest bardzo wrażliwy na niepokojenie w pobliżu gniazda.
• Orłosęp (Gypaetus barbatus, ang. Bearded Vulture) i ścierwnik (Neophron percnopterus, ang. Egyptian Vulture) gniazdują w niszach i jaskiniach skalnych.

Błotniaki: gniazdo na ziemi

• Błotniak stawowy: gniazdo z trzcin w gęstych szuwarach, często nad wodą.
• Błotniak łąkowy: na podmokłych łąkach, a coraz częściej w zbożu. Żniwa mogą zniszczyć gniazdo z młodymi, zanim nauczą się latać. W wielu krajach (m.in. we Francji, w Hiszpanii i w Holandii) wolontariusze odszukują gniazda i ogradzają je albo umawiają się z rolnikami na pozostawienie kawałka pola.

Kiedy i kto buduje

• U większości gatunków gniazdo budują oboje partnerzy, ale udział bywa różny: często samiec znosi więcej materiału, a samica go układa.
• Nowe gniazdo powstaje zwykle w kilka tygodni. Stare gniazdo wystarczy poprawić.
• Gniazdo nie zawsze oznacza lęg: para może naprawić kilka gniazd, a jaja złożyć tylko w jednym.

Filmy

• YouTube: kamera na gnieździe bielika
• YouTube: sokoły wędrowne w skrzynce lęgowej na budynku
• YouTube: ochrona gniazd błotniaka łąkowego w zbożu
• YouTube: kolonia sępów płowych na skałach

Źródła

• Stowarzyszenie na rzecz Dzikich Zwierząt „Sokół”, restytucja sokoła wędrownego
• Komitet Ochrony Orłów
• Gromadzki M. (red.) (2004). Ptaki (część I i II). Poradniki ochrony siedlisk i gatunków Natura 2000. Ministerstwo Środowiska.
• Wikipedia: Bird nest
• Birds of the World (Cornell Lab of Ornithology)

Mini-quiz

1. Dlaczego stare gniazda bielików bywają niebezpieczne dla samych siebie?
2. W czyich gniazdach zwykle lęgnie się kobuz?
3. Czym różni się gniazdowanie sępa płowego i sępa kasztanowatego?

Odpowiedzi

1. Rosną przez lata i robią się tak ciężkie (setki kilogramów), że mogą złamać konar i spaść.
2. W starych gniazdach wron i kruków.
3. Sęp płowy gniazduje w koloniach na skałach, sęp kasztanowaty buduje ogromne gniazda na drzewach.