Jaja, wysiadywanie i rodzeństwo

Samica większa od samca

U większości ptaków samiec jest większy lub oboje są podobni. U ptaków drapieżnych (i u sów) jest odwrotnie: samica jest większa. To tzw. odwrócony dymorfizm płciowy wielkości.

Różnica zależy od tego, na co ptak poluje:

Ogólna reguła: im szybsza i zwinniejsza zdobycz, tym większa różnica. Wśród padlinożerców, którzy nie muszą łapać niczego żywego, różnica prawie znika.

Dlaczego? Hipotezy

Nauka nie ma jednej odpowiedzi. To jedno z klasycznych nierozstrzygniętych pytań ornitologii. Najczęściej dyskutowane hipotezy:

1. Podział pokarmu: samica i samiec o różnej wielkości polują na zdobycz różnej wielkości, więc mniej ze sobą konkurują na tym samym terytorium.
2. Mały, zwinny samiec: to samiec karmi rodzinę w czasie wysiadywania. Mniejszy ptak jest zwinniejszy i lepiej łapie szybką zdobycz, a do tego potrzebuje mniej energii.
3. Duża samica przy gnieździe: większa samica lepiej wysiaduje, lepiej znosi głód, łatwiej wytwarza jaja i skuteczniej broni gniazda przed drapieżnikami.
4. Dominacja samicy: samica z ostrymi szponami żyje w parze z drapieżnikiem. Gdy jest większa, może kontrolować samca i nie dać się zranić (albo nie dopuścić, by samiec zjadł pisklęta).

Hipotezy się nie wykluczają. Wielu badaczy uważa, że działa kilka czynników naraz, a ich waga jest różna u różnych grup. Traktuj każde „bo samica…” jako hipotezę, nie jako fakt.

Jaja i zniesienie

Wielkość zniesienia (liczba jaj) wiąże się z wielkością ptaka: duże gatunki składają mało jaj, małe więcej.

Samica składa jaja w odstępach kilku dni (u dużych gatunków zwykle 2–4). Dlatego zniesienie powstaje przez tydzień lub dłużej.

Kto wysiaduje?

• U większości gatunków wysiaduje głównie samica. Ma na brzuchu plamę lęgową, czyli nagi, dobrze ukrwiony fragment skóry, który ogrzewa jaja.
• Samiec poluje i przynosi pokarm samicy. Często przekazuje go w stałym miejscu niedaleko gniazda.
• Samiec zastępuje samicę na jajach na krótko (np. u sokołów i myszołowów) albo na dłużej. U bielików i sępów wysiadują oboje, na zmianę.
• Zmiana przy jajach to dobry moment do obserwacji na kamerze: ptaki często witają się głosem, a nowy „dyżurny” ostrożnie obraca jaja.

Asynchroniczne klucie

Jeśli ptak zaczyna wysiadywać od pierwszego jaja, to pisklęta klują się w tej samej kolejności, co zostały złożone jaja, w odstępach kilku dni. Pierwsze pisklę jest wtedy wyraźnie starsze i większe od kolejnych. To asynchroniczne klucie, typowe dla orłów, myszołowów i sów.

Sokoły często zaczynają wysiadywać na dobre dopiero przy przedostatnim lub ostatnim jaju, więc ich pisklęta klują się w krótszym odstępie.

Po co różnica wieku? Klasyczna hipoteza (redukcja lęgu, wiązana z nazwiskiem Davida Lacka): gdy pokarmu jest mało, najmłodsze pisklę słabnie i ginie, ale reszta ma szansę przeżyć. W dobrym roku przeżywają wszystkie. Rodzice nie „wiedzą” z góry, jaki będzie rok, więc składają więcej jaj, a o liczbie młodych decyduje pokarm.

Zabijanie rodzeństwa

U niektórych gatunków starsze pisklę atakuje młodsze: dziobie je, odpycha od pokarmu, aż młodsze zginie. Mówimy o zabijaniu rodzeństwa (ang. siblicide), a gdy zdarza się niemal zawsze, o kainizmie (od biblijnego Kaina).

Orlik krzykliwy składa zwykle dwa jaja, ale prawie zawsze wylatuje z gniazda tylko jedno młode. Starsze pisklę atakuje młodsze w pierwszych dniach życia. Rodzice nie interweniują.

Po co więc drugie jajo? Najczęstsza hipoteza to jajo „ubezpieczeniowe”: jeśli pierwsze jajo okaże się niezapłodnione albo pierwsze pisklę zginie, drugie zastąpi je w tym samym sezonie.

Filmy

• YouTube: rodzeństwo w gnieździe orlika krzykliwego (kainizm)
• YouTube: pisklęta w różnym wieku w jednym gnieździe
• YouTube: wysiadywanie jaj, kamera na gnieździe pustułki

Źródła

• Mock D. W., Parker G. A. (1997). The Evolution of Sibling Rivalry. Oxford University Press.
• Meyburg B.-U. (1974). Sibling aggression and mortality among nestling eagles. Ibis 116: 224–228.
• Newton I. (1979). Population Ecology of Raptors. T & A D Poyser (rozdział o odwróconym dymorfizmie płciowym).
• Wikipedia: Siblicide

Mini-quiz

1. Jaka jest ogólna zależność między zwinnością zdobyczy a różnicą wielkości samicy i samca?
2. Dlaczego pisklęta orłów różnią się wiekiem o kilka dni?
3. Czym różni się zabijanie rodzeństwa u orła przedniego od kainizmu u orlika krzykliwego?

Odpowiedzi

1. Im szybsza i zwinniejsza zdobycz, tym większa różnica (największa u łowców ptaków, np. krogulca; prawie żadna u sępów).
2. Samica składa jaja co kilka dni i zaczyna wysiadywać od pierwszego jaja, więc pisklęta klują się asynchronicznie.
3. U orła przedniego zdarza się głównie przy niedoborze pokarmu (fakultatywne). U orlika krzykliwego zdarza się prawie zawsze, niezależnie od pokarmu (obligatoryjne).