1. Quiz (próg zaliczenia: 80%)
10 pytań, jedno na ekranie
Po każdej odpowiedzi od razu zobaczysz, czy jest poprawna. Quiz zaliczasz, gdy odpowiesz dobrze na co najmniej 8 z 10 pytań (80%). Zaliczony quiz oznacza lekcję jako ukończoną.
2. Ćwiczenie: dopasuj gniazdo do gatunku
Połącz gatunek z miejscem gniazda. Odpowiedzi znajdziesz w lekcji 2.
| Gatunek | Miejsce gniazda |
|---|---|
| 1. sokół wędrowny (miasto) | A. gęste szuwary, na ziemi |
| 2. sęp płowy | B. stare gniazdo wrony |
| 3. błotniak stawowy | C. półka lub skrzynka na wysokim budynku |
| 4. kobuz | D. kolonia na skalnej ścianie |
| 5. bielik | E. ogromne gniazdo z gałęzi na starym drzewie, od lat to samo |
| 6. pustułeczka | F. kolonia na dachach starych budynków |
Odpowiedzi
1–C, 2–D, 3–A, 4–B, 5–E, 6–F.
3. Ćwiczenie: kalendarz lęgu
Wybierz jeden gatunek z tabel w lekcjach 3 i 4 (np. bielika albo pustułkę). Narysuj oś czasu od toków do samodzielności młodych: toki, złożenie jaj, wysiadywanie, klucie, wylot, okres zależności. Zaznacz, w których miesiącach para jest najbardziej wrażliwa na niepokojenie. Porównaj z drugim gatunkiem: dużym i małym.
Projekt: etogram z kamery na gnieździe
Etogram to lista zachowań danego gatunku, z krótkimi, jednoznacznymi definicjami. To podstawowe narzędzie etologów. Zbudujesz własny, oglądając transmisję z gniazda.
Krok 1: wybierz kamerę
Najlepiej kamerę sokołów wędrownych (sokoly.pl) albo bielików. Idealny moment to okres od wysiadywania do wylotu młodych (u sokołów w Polsce mniej więcej od kwietnia do czerwca).
Krok 2: obserwacja swobodna (30 min)
Oglądaj bez notowania kategorii i zapisuj wszystko, co robią ptaki, własnymi słowami.
Krok 3: zbuduj etogram
Z notatek utwórz 8–12 kategorii. Każda musi mieć definicję, którą rozumiałaby inna osoba. Przykład:
| Kod | Zachowanie | Definicja |
|---|---|---|
| WYS | wysiadywanie / ogrzewanie | dorosły leży na jajach lub pisklętach |
| ZMI | zmiana przy gnieździe | jeden dorosły schodzi, drugi siada na jaja lub pisklęta |
| POK | przyniesienie pokarmu | dorosły przylatuje ze zdobyczą w szponach lub dziobie |
| KAR | karmienie | dorosły podaje kawałki pokarmu do dzioba pisklęcia |
| PIE | pielęgnacja | ptak czyści pióra dziobem |
| GAŁ | praca przy gnieździe | przynoszenie lub układanie materiału |
| ALA | alarm / obrona | głośne wołanie, podniesione pióra, atak na intruza |
| NIE | nieobecność dorosłych | w kadrze nie ma żadnego dorosłego |
Jeśli widać różnicę wielkości, spróbuj odróżnić samicę od samca (u sokołów samica jest wyraźnie większa). Zanotuj, po czym to poznajesz.
Krok 4: obserwacja z protokołem
Zrób 3 sesje po 30 minut, w różnych porach dnia. Co 1 minutę zapisuj, co robi każdy widoczny ptak (to tzw. próbkowanie chwilowe). Dodatkowo notuj każde przyniesienie pokarmu i każdą zmianę przy gnieździe, nawet między pełnymi minutami.
Krok 5: wnioski
- Jaki procent czasu dorosły spędzał na gnieździe? Czy różniło się to w ciągu dnia?
- Kto częściej przynosił pokarm: samica czy samiec?
- Jak często ptaki zmieniały się przy jajach lub pisklętach?
- Czego nie dało się rozstrzygnąć z obrazu kamery? (To też ważny wynik.)
Jeśli kiedyś zobaczysz ten gatunek w terenie, odhacz go w checkliście i porównaj swoje notatki z etogramem.
Źródła i dalsza nauka
- Newton I., Population Ecology of Raptors (1979): klasyka o rozrodzie, terytoriach i przeżywalności ptaków drapieżnych
- Ferguson-Lees J., Christie D.A., Raptors of the World (2001): dane o lęgach wszystkich gatunków świata
- Cramp S. (red.), The Birds of the Western Palearctic, tom II: szczegółowe opisy biologii lęgowej gatunków Europy
- Simmons R.E., Harriers of the World (2000): błotniaki, toki i poligynia
- Mock D.W., More Than Kin and Less Than Kind: The Evolution of Family Conflict (2004): zabijanie rodzeństwa u ptaków
- Birds of the World (Cornell Lab of Ornithology): opisy gatunków, w tym biologii lęgowej
- Komitet Ochrony Orłów: ochrona orłów i orlików w Polsce
- Stowarzyszenie „Sokół”: restytucja sokoła wędrownego i kamery na gniazdach
- Monitoring Ptaków Polski (GIOŚ): liczebności i trendy gatunków lęgowych