Pary, toki i terytoria

Monogamia, ale z wyjątkami

Większość ptaków drapieżnych jest monogamiczna: w sezonie lęgowym jedna samica i jeden samiec wspólnie wychowują młode. Różnią się za to tym, jak długo para trwa.

„Rozwody” u dużych orłów zdarzają się rzadko. Gdy jeden ptak zginie, drugi zwykle szybko znajduje nowego partnera, bo w okolicy krążą dorosłe ptaki bez terytorium, czekające na wolne miejsce (więcej w lekcji 4).

Terytorium

Para broni terytorium, czyli obszaru wokół gniazda. Duże orły potrzebują kilku do kilkudziesięciu kilometrów kwadratowych. Terytorium nie zawsze obejmuje całe łowisko: bieliki bronią głównie okolicy gniazda, a żerować mogą na wspólnych dla wielu ptaków stawach.

Są też gatunki kolonijne albo gniazdujące w luźnych grupach:

• sęp płowy (Gyps fulvus, ang. Griffon Vulture): kolonie na skalnych ścianach, czasem kilkadziesiąt par,
• pustułeczka (Falco naumanni, ang. Lesser Kestrel): kolonie na starych budynkach, kościołach i murach Andaluzji,
• błotniak łąkowy (Circus pygargus, ang. Montagu's Harrier): często kilka par blisko siebie.

Gatunki kolonijne bronią tylko najbliższego otoczenia gniazda, a żerują wspólnie.

Toki, czyli jak drapieżnik się „oświadcza”

Toki (pokazy godowe) służą do dwóch rzeczy naraz: do zdobycia i utrzymania partnera oraz do ogłoszenia sąsiadom, że terytorium jest zajęte. Dlatego wiele toków odbywa się wysoko w powietrzu, dobrze widocznych z daleka.

1. Loty tokowe („sky-dancing”)

Ptak na przemian wznosi się i nurkuje, rysując w powietrzu falistą linię. Czasem na szczycie każdej fali zawisa albo przewraca się na bok.

• Myszołów (Buteo buteo, ang. Common Buzzard): falisty lot tokowy nad lasem, zwykle z głośnym „hijee”, wczesną wiosną.
• Błotniaki: samiec błotniaka stawowego (Circus aeruginosus, ang. Western Marsh Harrier) czy łąkowego wykonuje nad trzcinami lub łąką serię wzlotów i ostrych nurkowań, czasem z przewrotami.
• Orzeł przedni: głębokie „fale” nad granią, widoczne z odległości kilku kilometrów.

2. Wspólne szybowanie

Para krąży razem w kominie termicznym, blisko siebie. Samiec czasem nurkuje w stronę samicy, a ta przewraca się na grzbiet i wystawia szpony. Łatwo to zobaczyć u myszołowów w słoneczne dni lutego i marca.

3. Sczepianie się szponami

Najbardziej widowiskowy pokaz: dwa ptaki chwytają się szponami w powietrzu i spadają, koziołkując, by rozdzielić się tuż przed ziemią lub wodą. Robią to m.in. bieliki i kanie.

Uwaga: sczepianie się szponami nie zawsze jest tokiem. Czasem to walka dwóch ptaków o terytorium albo młodego z dorosłym. Bez wiedzy, kim są uczestnicy, trudno to rozstrzygnąć, i badacze opisują oba przypadki.

4. Przekazywanie pokarmu w powietrzu

Znak rozpoznawczy błotniaków. Samiec z ofiarą w szponach woła samicę. Ta podlatuje pod niego, a on upuszcza zdobycz, którą samica łapie w locie, często obracając się na grzbiet. Podobnie zachowują się niektóre sokoły.

Karmienie w czasie toków (przynoszenie pokarmu samicy) występuje u wielu gatunków. Jedna z interpretacji: samica ocenia, czy samiec będzie dobrym „żywicielem”, a jednocześnie gromadzi zapasy energii na złożenie jaj.

5. Toki przy gnieździe

Nie wszystko dzieje się w powietrzu. Para przynosi gałęzie, poprawia gniazdo, woła w duecie, siada obok siebie. U sokołów samiec pokazuje samicy możliwe miejsca lęgowe: siada na półce skalnej i „drapie” w niej płytkie zagłębienie.

Kalendarz: kto zaczyna pierwszy

Terminy zależą od gatunku. W Polsce:

Trzmielojad i kobuz późno przylatują z Afryki. Uważa się, że ich lęgi są dopasowane do pokarmu: u trzmielojada do szczytu rozwoju gniazd os, u kobuza do okresu, kiedy latają młode jaskółki i ważki.

Filmy

• YouTube: bieliki sczepiają się szponami i koziołkują
• YouTube: błotniak przekazuje pokarm w locie
• YouTube: lot tokowy myszołowa
• YouTube: toki sokołów wędrownych przy gnieździe

Źródła

• Newton I. (1979). Population Ecology of Raptors. T & A D Poyser.
• Simmons R. E. (2000). Harriers of the World: Their Behaviour and Ecology. Oxford University Press.
• Wikipedia: Courtship display i White-tailed eagle
• Komitet Ochrony Orłów

Mini-quiz

1. Dlaczego para orlików krzykliwych może się spotkać co roku, choć partnerzy zimują osobno?
2. Na czym polega przekazywanie pokarmu w powietrzu i u jakich ptaków jest typowe?
3. Czy dwa ptaki sczepione szponami to zawsze para w toku?

Odpowiedzi

1. Oba ptaki wracają do tego samego gniazda. Wierność miejscu sprawia, że często znów tworzą parę.
2. Samiec upuszcza zdobycz w locie, a samica łapie ją w powietrzu, często obracając się na grzbiet. Typowe dla błotniaków.
3. Nie. To może być także walka o terytorium, np. z obcym ptakiem albo z młodym.