Drapieżnik to nie to samo co „ptak, który je mięso”
Mięso i inne zwierzęta je mnóstwo ptaków: czaple łowią ryby, bociany zjadają żaby, kowaliki wyjadają owady, a kruk chętnie pożywi się padliną. Mimo to żadnego z nich nie nazywamy ptakiem drapieżnym.
W ornitologii „ptaki drapieżne” (ang. raptors albo birds of prey) to umowna grupa ptaków, które łączy zestaw cech naraz, a nie jedna cecha. Najważniejsze są cztery.
Cztery cechy łowcy
| Cecha | Do czego służy | Uwagi |
|---|---|---|
| Szpony: silne palce z długimi, zakrzywionymi pazurami | chwytanie i zabijanie zdobyczy | u większości to główna broń: ptak zabija stopami |
| Haczykowaty dziób | rozrywanie mięsa na kawałki | u sokołów dodatkowo „ząb” na krawędzi dzioba |
| Bardzo dobry wzrok (u sów także słuch) | wypatrzenie zdobyczy z daleka lub w ciemności | szczegóły w module A2 · Anatomia łowcy |
| Mięsożerność | dieta z kręgowców lub dużych bezkręgowców | od ryb i ssaków po osy, ślimaki i padlinę |
U podstawy dzioba większości drapieżników jest woskówka: miękka, bezpióra skórka, w której leżą nozdrza. Ma ją także… papuga. To jeden z drobnych tropów, do których wrócisz w lekcji 2.
Kluczowe jest to, że stopy są narzędziem polowania. Czapla też ma świetny wzrok i ostry dziób, ale łowi dziobem, a stopy służą jej do chodzenia. Drapieżnik chwyta stopami.
Cechy „dodatkowe”, częste, ale nie obowiązkowe
- Samica większa od samca. U wielu drapieżników samica jest wyraźnie większa (tzw. odwrócony dymorfizm płciowy). Różnica jest największa u gatunków polujących na ptaki, np. u krogulca, a najmniejsza u sępów. Więcej w module A4 · Rozród.
- Wypluwki. Niestrawione resztki (sierść, pióra, kości) drapieżniki zwracają w postaci zbitej wypluwki. Najbardziej znane są wypluwki sów, ale robią je też ptaki dzienne.
- Długie dzieciństwo. Młode długo uczą się polować, a duże gatunki dojrzewają przez kilka lat.
Czy padlinożerca jest drapieżnikiem?
Tak, jeśli chodzi o grupę systematyczną. Sępy rzadko zabijają, a mimo to zaliczamy je do ptaków drapieżnych, bo należą do tych samych linii rodowych co orły i jastrzębie (sępy Starego Świata) albo do linii bardzo im bliskiej (kondory Ameryki). Ich stopy są słabsze, bardziej do chodzenia niż do chwytania, ale dziób ma typowy haczyk.
Widać tu ważną rzecz: „ptak drapieżny” to po części pojęcie ekologiczne (jak ptak żyje), a po części systematyczne (z kim jest spokrewniony). Te dwa znaczenia nie zawsze się pokrywają.
Przypadki graniczne: kto NIE jest drapieżnikiem
Srokosza czasem nazywa się „małym drapieżnikiem wśród wróblowych”. Nabite na cierń myszy i chrząszcze to jego „spiżarnia”. Jeśli widziałaś kiedyś chrząszcza nabitego na kolec głogu, był to prawdopodobnie ślad dzierzby.
| Ptak | Co ma z drapieżnika | Dlaczego nie jest drapieżnikiem |
|---|---|---|
| Dzierzby, np. gąsiorek (Lanius collurio, ang. Red-backed Shrike) i srokosz (Lanius excubitor, ang. Great Grey Shrike) | haczykowaty dziób z ząbkiem, poluje na owady, jaszczurki, myszy, małe ptaki | to ptaki wróblowe; stopy są słabe, więc zdobycz nabija na ciernie, żeby móc ją rozrywać |
| Wydrzyki, np. wydrzyk ostrosterny (Stercorarius parasiticus, ang. Parasitic Jaeger) | haczykowaty dziób, ściga inne ptaki, zabija pisklęta | krewni mew; mają błony pławne zamiast szponów, zdobycz chwytają dziobem |
| Kruk (Corvus corax, ang. Northern Raven) | zjada padlinę, bywa, że zabija małe zwierzęta | ptak wróblowy, wszystkożerny; brak szponów i haczykowatego dzioba |
| Kariamy (seriemy) z Ameryki Południowej | polują na węże i jaszczurki | stopy do biegania, zdobycz zabijają uderzając nią o ziemię; ale są bliskimi krewnymi sokołów (lekcja 2) |
Dzienne i nocne
Zwykle dzieli się ptaki drapieżne na:
- dzienne: szponiaste (orły, jastrzębie, kanie, sępy Starego Świata, rybołów i inne), sokołowe oraz kondory Nowego Świata,
- nocne: sowy.
Czy sowy to „prawdziwe” ptaki drapieżne? Zależy od autora. W wąskim znaczeniu (częstym w literaturze angielskiej) raptors to tylko ptaki dzienne. W szerszym, przyjętym w tym kursie, sowy też się liczą, bo mają wszystkie cztery cechy łowcy. Sowy mają własny moduł: B5 · Sowy.
Filmy
- YouTube: szpony orła z bliska
- YouTube: srokosz nabija zdobycz na ciernie
- YouTube: kariama zabija zdobycz, uderzając nią o ziemię
- YouTube: co to jest ptak drapieżny
Źródła
- Wikipedia: Bird of prey
- Wikipedia: Shrike i Seriema
- Birds of the World (Cornell Lab of Ornithology)
- Ferguson-Lees J., Christie D. A. Raptors of the World. Christopher Helm, 2001.
Mini-quiz
- Jaka cecha odróżnia polowanie drapieżnika od polowania czapli?
- Dlaczego dzierzba nabija zdobycz na ciernie?
- Czy sępy są ptakami drapieżnymi, skoro rzadko zabijają? Uzasadnij.
Odpowiedzi
- Drapieżnik chwyta i zabija zdobycz stopami (szponami), czapla łowi dziobem.
- Ma słabe stopy wróblowego ptaka i nie potrafi przytrzymać zdobyczy szponami, więc cierń zastępuje jej „imadło”.
- Tak. Należą do tych samych linii rodowych co inne ptaki drapieżne i mają haczykowaty dziób; ekologicznie są padlinożercami.