Dlaczego i jak wędrują

Wędrówka to pogoń za jedzeniem

Ptaki nie odlatują przed mrozem, tylko przed brakiem pokarmu. Dobrze upierzony drapieżnik zniesie zimno, ale nie przeżyje, jeśli nie ma czego jeść.

Zimą w Europie Środkowej znikają albo chowają się:

• owady (także osy i trzmiele, których larwy zjada trzmielojad),
• płazy i gady, na które polują orlik krzykliwy i gadożer,
• małe ptaki owadożerne, za którymi lecą kobuz i część krogulców.

Gryzonie i ptaki osiadłe zostają. Dlatego zostają też ptaki, które na nie polują: myszołów, jastrząb, pustułka (częściowo), bielik.

Wędrówka ma swoją cenę: ryzyko, stracona energia, czas. Opłaca się tylko wtedy, gdy zyski w miejscu lęgów (dużo pokarmu latem, długi dzień do polowania) i w miejscu zimowania są większe niż koszt podróży.

Rodzaje wędrowców

Granice między tymi grupami są płynne. Młode bieliki i jastrzębie potrafią wędrować setki kilometrów, choć dorosłe są osiadłe.

Wędrowcy częściowi: myszołów i krogulec

Myszołów (Buteo buteo, ang. Common Buzzard) widziany w Polsce zimą to często inny ptak niż ten, który gniazdował tu latem. Część naszych myszołowów przesuwa się na zachód i południowy zachód, a na ich miejsce przylatują ptaki ze Skandynawii i z północnego wschodu. Im surowsza i bardziej śnieżna zima, tym mniej myszołowów zostaje.

Krogulec (Accipiter nisus, ang. Eurasian Sparrowhawk) zachowuje się podobnie. Ptaki ze Skandynawii i Rosji wędrują masowo przez Bałtyk i Polskę, a polskie w dużej części zostają. Zimą krogulce chętnie polują w miastach, przy karmnikach.

Goście zimowi

• Myszołów włochaty (Buteo lagopus, ang. Rough-legged Buzzard): gniazduje w tundrze i w górach Skandynawii. W Polsce zwykle od października do kwietnia, na otwartych polach. Liczebność w danym roku zależy m.in. od tego, jak udał się sezon lęgowy na północy, a to wiąże się z liczebnością lemingów i nornic.
• Drzemlik (Falco columbarius, ang. Merlin): mały sokół z północy. U nas przelotny i zimujący, poluje na małe ptaki nad polami i wybrzeżem.

Migranci szybujący i migranci lotu aktywnego

To najważniejszy podział w tym module.

Błotniaki i rybołów są pośrodku: dobrze szybują, ale mają dość lekkie ciało i długie skrzydła, więc stosunkowo łatwo przelatują nad morzem, np. przez środek Morza Śródziemnego.

Jak wygląda rok wędrowca

Na przykładzie orlika krzykliwego (Clanga pomarina, ang. Lesser Spotted Eagle; dawniej Aquila pomarina (ang. Lesser Spotted Eagle)):

1. Kwiecień: przylot do Polski, zajęcie terytorium.
2. Maj–sierpień: lęgi, wychowanie jednego pisklęcia (o zabijaniu rodzeństwa w gnieździe mówi A4 · Rozród).
3. Koniec sierpnia–wrzesień: odlot. Ptak leci na południowy wschód, przez Bosfor, Bliski Wschód i Afrykę Wschodnią.
4. Październik–marzec: zimowanie w południowej części Afryki, na sawannach.
5. Luty–kwiecień: podróż powrotna tą samą, wschodnią trasą.

W jedną stronę to rząd 10 000 km.

Filmy

• YouTube: jesienna wędrówka ptaków drapieżnych w Europie
• YouTube: kobczyki amurskie, wędrówka nad Oceanem Indyjskim
• YouTube: orlik krzykliwy, trasa do Afryki
• YouTube: migranci szybujący i lotu aktywnego

Źródła

• Newton I. (2008). The Migration Ecology of Birds. Academic Press.
• Bildstein K. L. (2006). Migrating Raptors of the World: Their Ecology and Conservation. Cornell University Press.
• Hawk Mountain Sanctuary
• Wikipedia: Bird migration i Wędrówki ptaków
• Prace Bernda-Ulricha Meyburga i współpracowników o trasach orlików krzykliwych śledzonych telemetrią satelitarną.

Mini-quiz

1. Dlaczego trzmielojad odlatuje do Afryki, a myszołów często zostaje w Polsce?
2. Podaj dwa gatunki, które przylatują do Polski na zimę z północy.
3. Czym różni się trasa migranta szybującego od trasy migranta lotu aktywnego?

Odpowiedzi

1. Trzmielojad żyje głównie z larw os, których zimą nie ma. Myszołów je gryzonie, a te są dostępne przez cały rok.
2. Myszołów włochaty i drzemlik.
3. Migrant szybujący omija morze i zbiega się w wąskich gardłach. Migrant lotu aktywnego wędruje szerokim frontem i przelatuje nad morzem.