Lejki na mapie
Migranci szybujący z całej Europy lecą na południe szerokim frontem, ale Morze Śródziemne zmusza ich do wyboru. Muszą je obejść od zachodu (przez Półwysep Iberyjski i Gibraltar) albo od wschodu (przez Bosfor, Turcję i Bliski Wschód). Na końcach tych „lejków” ptaki skupiają się w wąskich gardłach (ang. bottlenecks), gdzie jednego dnia można zobaczyć ich tysiące.
Do tego dochodzą trasy środkowe: przez Włochy, Cieśninę Mesyńską, Sycylię i Cap Bon w Tunezji. Wymagają przelotu nad ok. 140 km morza między Sycylią a Tunezją, więc korzystają z nich głównie ptaki, które lepiej radzą sobie nad wodą: błotniaki, trzmielojady, kanie czarne, sokoły.
Najważniejsze wąskie gardła Europy i Bliskiego Wschodu
| Miejsce | Gdzie | Najlepszy sezon | Co tam zobaczysz (przykłady) |
|---|---|---|---|
| Cieśnina Gibraltarska | Hiszpania / Maroko | jesień (lipiec–październik), też wiosna | kania czarna, trzmielojad, orzełek włochaty, gadożer, sęp płowy, bocian biały |
| Bosfor | Stambuł, Turcja | jesień (sierpień–październik) | bocian biały, trzmielojad, orlik krzykliwy, kania czarna, myszołów |
| Batumi | wybrzeże Morza Czarnego, Gruzja | jesień (koniec sierpnia–październik) | trzmielojad, myszołów (podgatunek stepowy), kania czarna, błotniaki, orły |
| Bliski Wschód: Izrael, Ejlat | dolina Jordanu, Negew, Ejlat | Ejlat: wiosna (luty–maj); północny Izrael: jesień | myszołów stepowy, orzeł stepowy, orlik krzykliwy, trzmielojad |
| Cieśnina Mesyńska | Kalabria / Sycylia, Włochy | wiosna (kwiecień–maj) | trzmielojad, błotniak stawowy, kania czarna |
| Falsterbo | południowy cypel Szwecji | jesień (sierpień–październik) | myszołów, krogulec, trzmielojad, kania ruda, myszołów włochaty |
Gibraltar
Tutaj tylko krótko, bo cieśnina ma cały moduł B3. To główne wyjście z Europy dla ptaków z zachodniej części kontynentu: z Półwyspu Iberyjskiego, Francji, Beneluksu, Niemiec i części Skandynawii. Przeprawa ma ok. 14 km.
Bosfor
Cieśnina w środku Stambułu, w najwęższym miejscu szeroka na niecały kilometr. Jesienią przez okoliczne wzgórza przelatują setki tysięcy ptaków szybujących, przede wszystkim bociany, a spośród drapieżników m.in. trzmielojady, orliki krzykliwe i kanie czarne. To główna trasa ptaków z Europy Środkowej i Wschodniej, także z Polski.
Bliski Wschód i Ejlat
Z Turcji ptaki lecą wzdłuż wschodniego wybrzeża Morza Śródziemnego, przez Izrael, Synaj i Kanał Sueski do Afryki. Cały ten pas bywa nazywany szlakiem Rift Valley i Morza Czerwonego. W Izraelu łączą się ptaki z Europy i z zachodniej Azji, więc w jednym sezonie przelatuje tu według liczeń od kilkuset tysięcy do ponad miliona ptaków drapieżnych.
Ejlat, na samym południu Izraela, słynie z przelotu wiosennego: ptaki wracające z Afryki przez Synaj mijają miasto w drodze na północ. Najliczniejszy bywa myszołów stepowy (Buteo buteo vulpinus, ang. Steppe Buzzard), wschodni podgatunek myszołowa, liczony w dziesiątkach, a w dobrych latach w setkach tysięcy.
Batumi
Między Morzem Czarnym a górami Małego Kaukazu zostaje wąski pas lądu. Ptaki z rozległych terenów Rosji i Europy Wschodniej przeciskają się tędy jesienią. Od 2008 roku przelot liczy tu międzynarodowy zespół (Batumi Raptor Count) i w wielu sezonach wynik przekracza milion ptaków drapieżnych, co czyni Batumi jednym z najbardziej imponujących miejsc na świecie. Najliczniejsze są trzmielojad i myszołów stepowy.
Falsterbo
Południowy cypel Szwecji. Ptaki ze Skandynawii zbierają się tu jesienią przed przeprawą przez Sund i Bałtyk do Danii. Przelot jest mniejszy niż na południu (rzędu kilkudziesięciu tysięcy ptaków drapieżnych w sezonie), ale to jedno z najlepiej zbadanych miejsc w Europie, z liczeniami prowadzonymi od dziesięcioleci. Dobrze widać tu krogulce, myszołowy, kanie rude i myszołowy włochate.
Cieśnina Mesyńska
Na trasie przez Mesynę i Cap Bon ptaki przelatują nad morzem dużo dłużej niż nad Gibraltarem. Dlatego liczniejsze są tu błotniaki i trzmielojady niż orły czy sępy.
Między „czubkiem buta” Włoch a Sycylią. Najciekawsza wiosną, kiedy ptaki wracające z Afryki przez Tunezję i Sycylię lecą dalej na północ Półwyspu Apenińskiego. Główne gwiazdy to trzmielojad i błotniaki. Przez dziesięciolecia było to miejsce masowego kłusownictwa. Dziś jest go dużo mniej, m.in. dzięki obozom wolontariuszy i pracy strażników.
Którędy lecą ptaki z Polski?
Przez Europę Środkową przebiega przedział wędrówkowy (ang. migratory divide): ptaki z zachodu lecą zwykle przez Gibraltar, ptaki ze wschodu przez Bosfor. Polska leży blisko tej granicy, więc odpowiedź zależy od gatunku, a czasem od konkretnego ptaka.
W samej Polsce nie ma wąskiego gardła na miarę Bosforu. Przelot jest rozproszony, choć wybrzeże Bałtyku (np. Mierzeja Wiślana czy Półwysep Helski) skupia część ptaków, zwłaszcza krogulce i myszołowy z północy, które lecą wzdłuż brzegu. W dobry jesienny dzień można tam zobaczyć zaskakująco dużo drapieżników.
| Gatunek | Trasa ptaków z Polski | Pewność |
|---|---|---|
| Orlik krzykliwy | prawie wyłącznie wschodnia: Bosfor, Bliski Wschód, Suez, Afryka Wschodnia, zimowiska w południowej Afryce | duża, potwierdzona telemetrią |
| Trzmielojad | różnie: wiele ptaków leci na wschód (Bosfor, Bliski Wschód), część przez Włochy lub dalej na zachód | trasy się rozchodzą; brak pełnych danych dla polskiej populacji |
| Bocian czarny (dla porównania) | część przez Bosfor, część przez Gibraltar | przedział przebiega przez Europę Środkową |
| Kania ruda | krótka trasa na południowy zachód (Francja, Hiszpania); coraz więcej ptaków zimuje bliżej | dobrze udokumentowana obrączkowaniem |
| Błotniaki, kobuz, rybołów | szeroki front przez Europę i Morze Śródziemne | trasy bardzo zróżnicowane |
Jesień i wiosna nie są takie same
- Jesienią leci więcej ptaków, bo do dorosłych dołączają tegoroczne młode. Lot bywa wolniejszy, z przerwami na odpoczynek i żerowanie.
- Wiosną ptaki zwykle lecą szybciej, bo kto pierwszy dotrze na lęgowisko, zajmie najlepsze terytorium.
- Niektóre gatunki lecą wiosną inną drogą niż jesienią (tzw. wędrówka pętlowa). Wpływają na to dominujące wiatry i dostępność pokarmu na trasie. Dlatego wąskie gardło, które jest świetne jesienią (Bosfor, Batumi), może być wiosną dużo słabsze, a Ejlat odwrotnie.
Młode i dorosłe
- U wielu gatunków dorosłe odlatują jesienią wcześniej niż młode. Młode trzmielojady wyruszają kilka tygodni po rodzicach i lecą same, bez przewodnika.
- Młode lecą mniej „wydajnie”: ich trasy są bardziej kręte, częściej dają się znosić wiatrowi i częściej ryzykują przelot nad morzem.
- Młode dużych gatunków (orlików, trzmielojadów, sępów) często zostają w Afryce na pierwsze lato, a czasem i dłużej, zanim po raz pierwszy wrócą do Europy.
Filmy
- YouTube: przelot ptaków drapieżnych nad Bosforem
- YouTube: Batumi Raptor Count, milion ptaków
- YouTube: wiosenny przelot w Ejlacie
- YouTube: jesienny przelot w Falsterbo
Źródła
- Bildstein K. L. (2006). Migrating Raptors of the World: Their Ecology and Conservation. Cornell University Press.
- Zalles J. I., Bildstein K. L. (red.) (2000). Raptor Watch: A Global Directory of Raptor Migration Sites. BirdLife International / Hawk Mountain Sanctuary.
- Wikipedia: Falsterbo Bird Observatory
- Batumi Raptor Count: coroczne raporty z liczeń jesiennego przelotu w Gruzji (od 2008 r.).
- Hawk Mountain Sanctuary
- BirdLife International, Data Zone
Mini-quiz
- Którędy leci do Afryki większość orlików krzykliwych z Polski?
- Jesteś w Ejlacie w kwietniu. Jaki gatunek ma szansę być najliczniejszy?
- Dlaczego przez Cieśninę Mesyńską przelatuje dużo błotniaków, a mało sępów?
Odpowiedzi
- Trasą wschodnią: przez Bosfor, Bliski Wschód i Afrykę Wschodnią.
- Myszołów stepowy (wschodni podgatunek myszołowa).
- Trasa przez Sycylię i Cap Bon wymaga długiego przelotu nad morzem. Błotniaki radzą sobie z tym dużo lepiej niż ciężkie sępy, które potrzebują termik.