Proporcje, czyli kształt bez skali

Dlaczego proporcje działają

Wielkość mierzysz ptakiem obok (lekcja 1). Proporcje mierzysz samym ptakiem: porównujesz jedną jego część z drugą. Nie potrzebujesz tła, drugiego ptaka ani dobrego światła, bo nawet czarna sylwetka pod słońce ma długość i szerokość skrzydeł, ogon i głowę.

Wprawni obserwatorzy rzadko mówią „ogon ma 25 cm”. Mówią „ogon długi jak szerokość skrzydła” albo „głowa wystaje prawie tak daleko jak ogon”. Tak też warto patrzeć.

Pięć proporcji

1. Długość skrzydła do jego szerokości. Długie i wąskie skrzydła mają sokoły, kanie, błotniaki i rybołów. Krótkie i szerokie mają krogulce. Długie i szerokie, jak deska, mają orły i sępy. Biologię tej proporcji (wydłużenie skrzydła) opisuje lekcja o skrzydłach w module A2.
2. Ramię i ręka. Skrzydło łamie się w nadgarstku. Część od tułowia do nadgarstka to ramię, od nadgarstka do końca to ręka. Kanie i rybołów mają długą rękę, wyraźnie odgiętą do tyłu. Krogulec ma krótką rękę i skrzydło wygląda jak zaokrąglona łopatka.
3. Ogon do szerokości skrzydła u nasady. To reguła z B1: ogon krótszy od tej szerokości mają sępy, orły i rybołów, dłuższy krogulce, kanie, błotniaki i sokoły.
4. Głowa do ogona. Jak daleko głowa wystaje przed przednią krawędź skrzydeł w porównaniu z tym, jak daleko ogon sięga za tylną krawędź. U bielika obie odległości są prawie równe. U krogulca głowa jest ledwie widoczna, a ogon długi.
5. Ciało do skrzydeł. Czy ptak wygląda na krępego, z grubym tułowiem, czy na smukłego i lekkiego? Jastrząb jest krępy, błotniaki są smukłe. To wrażenie łączy się z tym, jak ptak lata: ciężki ptak o małych skrzydłach musi nimi częściej machać.

Bielik: proporcja zamiast koloru

Młody bielik Haliaeetus albicilla (ang. White-tailed Eagle) nie ma jeszcze białego ogona ani jasnej głowy. Przez kilka lat jest ciemnobrązowy, podobny do innych dużych orłów. Rozpoznasz go jednak po proporcjach: ogromne, prostokątne skrzydła, duża głowa wysunięta daleko do przodu i krótki, klinowaty ogon. Brytyjscy obserwatorzy mówią, że wygląda jak latające drzwi od stodoły (ang. flying barn door). Ta sylwetka jest ta sama u młodego i starego ptaka, z bliska i z daleka.

Kształt oszukuje wielkość

Proporcje zmieniają też to, jak duży wydaje się ptak:

• Długie skrzydła i długi ogon powiększają. Pustułka Falco tinnunculus (ang. Common Kestrel) wydaje się większa od gołębia, choć ma podobną rozpiętość. Błotniaki wyglądają na większe od myszołowa, choć ważą zwykle mniej.
• Krępa budowa zmniejsza. Jastrząb na niebie bywa brany za coś mniejszego, bo ma krótkie skrzydła. Jego samica jest jednak wielkości myszołowa.

Dlatego najpierw oceniaj proporcje, a wielkość dopiero potem i tylko wtedy, gdy masz miarkę.

Ten sam ptak, różne kształty

Proporcje zmieniają się z tym, co ptak robi:

• Szybowanie. Skrzydła wyciągnięte, palce rozłożone, ogon często rozłożony w wachlarz. Tak wygląda sylwetka „z tabeli”.
• Lot ślizgowy. Skrzydła przyciągnięte do ciała, ręka odgięta do tyłu, ogon złożony. Szybujący myszołów w ślizgu potrafi wyglądać na spiczastoskrzydłego jak sokół.
• Ogon rozłożony i złożony. Kania z ogonem rozłożonym w wachlarz prawie traci swoje wcięcie. Wcięcie widać, kiedy ogon jest złożony.

Porównuj więc ptaka z opisem w tej samej pozie: szybującego z szybującym. Pozy i rytm lotu opisuje lekcja o sposobie lotu w B1.

Źródła

• Forsman D., Flight Identification of Raptors of Europe, North Africa and the Middle East: proporcje i pozy w locie
• Svensson L., Mullarney K., Zetterström D., Collins Bird Guide (wyd. 2)
• Cornell Lab, Bird Academy: Be a Better Birder 1: Size and Shape
• Wikipedia: Wing configuration: wydłużenie skrzydła

Mini-quiz

1. Dlaczego proporcje są pewniejsze niż wielkość?
2. Ciemny duży orzeł ma bardzo długie, prostokątne skrzydła, dużą wysuniętą głowę i krótki, klinowaty ogon. Kto to może być, choć nie ma białego ogona?
3. Myszołów przechodzi z szybowania w ślizg. Jak zmienia się jego sylwetka?

Odpowiedzi

1. Bo nie zależą od odległości: porównujesz części tego samego ptaka, więc nie potrzebujesz miarki ani tła.
2. Młody bielik: białego ogona nabiera dopiero po kilku latach, a sylwetkę ma taką samą jak dorosły.
3. Skrzydła przyciągają się do ciała, ręka odgina się do tyłu, ogon się składa. Ptak wygląda na bardziej spiczastoskrzydłego i mniejszego.