Strategie łowieckie

1. Czatowanie z posterunku

Ptak siedzi na słupie, drzewie albo skarpie i obserwuje teren. Kiedy wypatrzy ofiarę, spada na nią krótkim lotem ślizgowym.

• Myszołów (Buteo buteo, ang. Common Buzzard) to podręcznikowy przykład. Siedzi na słupach przy drogach i na skrajach lasu, wypatrując norników. Zimą większość dnia spędza właśnie tak, bo oszczędza energię.
• Myszołów często chodzi też po świeżo zaoranym polu i zbiera dżdżownice, a po deszczu wyłapuje je na łąkach.
• Z posterunku polują też pustułka (zwłaszcza zimą), jastrząb i wiele sów.

2. Zawisanie

Ptak trzepocze skrzydłami w miejscu, pod wiatr, z nieruchomą głową. Z wysokości kilku–kilkunastu metrów przeczesuje wzrokiem trawę, a potem opada etapami i rzuca się na zdobycz.

• Pustułka (Falco tinnunculus, ang. Common Kestrel) jest mistrzynią zawisania. Głowa pozostaje prawie nieruchoma, nawet gdy ciało kołysze się na wietrze.
• Zawisają też myszołów włochaty (Buteo lagopus, ang. Rough-legged Buzzard; zimą w Polsce), gadożer (Circaetus gallicus, ang. Short-toed Snake Eagle), kaniuk (Elanus caeruleus, ang. Black-winged Kite), a czasem myszołów.
• Przy silnym wietrze zawisanie jest tańsze, bo ptak może się „położyć” na wietrze i prawie nie machać skrzydłami.

3. Pikowanie

Ptak atakuje z dużej wysokości, składa skrzydła i spada stromo na ofiarę, najczęściej na innego ptaka w locie.

• Sokół wędrowny (Falco peregrinus, ang. Peregrine Falcon) jest najszybszym zwierzęciem świata w pikowaniu. Przy pomiarach z ptakami sokolników notowano prędkości powyżej 300 km/h. Dzikie ptaki w zwykłym polowaniu pikują zwykle wolniej, a dokładne wartości trudno zmierzyć.
• Uderza stopami w locie albo chwyta ofiarę. Sokoły dobijają zdobycz dziobem: na krawędzi górnej szczęki mają „ząb” (wyrostek), który pomaga przerwać kręgi szyjne.
• Łupem są głównie ptaki średniej wielkości: gołębie, szpaki, drozdy, ptaki wodne.
• Pikowanie z zamkniętymi skrzydłami stosują też orzeł przedni i inne orły, ale krócej i częściej na ofiarę na ziemi.

4. Niski lot z zaskoczenia

Ptak leci nisko, wykorzystuje żywopłoty, zabudowania i skraj lasu jako osłonę. Wyskakuje zza przeszkody i atakuje, zanim ofiara zdąży uciec.

• Krogulec (Accipiter nisus, ang. Eurasian Sparrowhawk) poluje głównie na małe ptaki: wróble, sikory, zięby, drozdy. Często atakuje przy karmnikach.
• Jastrząb (Accipiter gentilis, ang. Northern Goshawk) poluje podobnie, ale na większe ofiary: gołębie, krukowate, kuraki, wiewiórki, zające. Często czatuje krótko na drzewie, przelatuje dalej i znów czatuje.
• Oba mają krótkie, zaokrąglone skrzydła i długi ogon: dobre do zwrotów między drzewami, słabe do szybowania.

5. Przeszukiwanie terenu nisko nad ziemią

Ptak leci wolno, kilka metrów nad trzcinami, łąką albo polem, i przeczesuje teren tam i z powrotem. Nagle zawraca i spada w trawę.

• Błotniaki: stawowy (Circus aeruginosus, ang. Western Marsh Harrier), łąkowy (Circus pygargus, ang. Montagu's Harrier) i zbożowy (Circus cyaneus, ang. Hen Harrier).
• Mają lekkie ciało i długie skrzydła, więc mogą lecieć bardzo wolno bez utraty wysokości.
• Mają też szlarę podobną do sowiej, która pomaga słyszeć gryzonie i ptaki w gęstej roślinności. To przykład ewolucji zbieżnej z sowami.

6. Łapanie owadów w locie

• Kobuz (Falco subbuteo, ang. Eurasian Hobby) łapie ważki i chrząszcze stopami w locie i zjada je w powietrzu. Poluje też na jaskółki, oknówki i jerzyki, co wymaga ogromnej szybkości i zwrotności.
• Kobuz wyprowadza lęgi późno, w lipcu i sierpniu, kiedy w powietrzu jest najwięcej młodych, niedoświadczonych jaskółek i wróbli.
• Owadami żywi się też pustułeczka (Falco naumanni, ang. Lesser Kestrel) w Hiszpanii: łapie szarańczaki i chrząszcze na ziemi i w locie.

7. Nurkowanie do wody

• Rybołów (Pandion haliaetus, ang. Osprey) krąży lub zawisa nad wodą, a potem wpada do niej nogami naprzód, czasem prawie cały znika pod powierzchnią.
• Ma kolce na spodzie palców, odwracalny palec zewnętrzny (chwyt dwa na dwa, jak sowy) i nozdrza, które zamyka pod wodą.
• Należy do skuteczniejszych łowców: w wielu badaniach udane było mniej więcej co trzecie–czwarte nurkowanie albo więcej, ale wyniki silnie zależą od wody i pogody.

Podsumowanie

Jak często się udaje?

Większość polowań kończy się porażką. Skuteczność bardzo się różni między badaniami, bo każdy liczy „atak” inaczej. Ogólne tendencje:

• łowcy ptaków (krogulec, jastrząb, sokół wędrowny) mają zwykle niską skuteczność: w różnych badaniach od kilku do kilkudziesięciu procent ataków,
• łowcy gryzoni i ryb radzą sobie zwykle lepiej,
• młode ptaki w pierwszej jesieni polują znacznie gorzej niż dorosłe, a wiele z nich nie przeżywa pierwszej zimy.

Filmy

• YouTube: pustułka zawisa i poluje na norniki
• YouTube: sokół wędrowny pikuje na ptaka
• YouTube: krogulec atakuje przy karmniku
• YouTube: rybołów nurkuje po rybę

Źródła

• Rijnsdorp A., Daan S., Dijkstra C. (1981). Hunting in the kestrel, Falco tinnunculus, and the adaptive significance of daily habits. Oecologia 50: 391–406.
• Newton I. (1986). The Sparrowhawk. T & A D Poyser.
• Ratcliffe D. (1993). The Peregrine Falcon. 2nd ed. T & A D Poyser.
• Wikipedia: Bird of prey, sekcja o polowaniu
• Birds of the World (Cornell Lab of Ornithology)

Mini-quiz

1. Dlaczego pustułka zimą częściej czatuje, a latem częściej zawisa?
2. Jaki ptak ma szlarę jak sowa, choć jest ptakiem dziennym, i do czego mu ona służy?
3. Czym sokół wędrowny dobija ofiarę?

Odpowiedzi

1. Zawisanie kosztuje dużo więcej energii niż siedzenie. Zimą, kiedy dni są krótkie, a jedzenia mało, oszczędność energii jest ważniejsza.
2. Błotniak. Szlara pomaga słyszeć ofiary ukryte w trawie i trzcinach.
3. Dziobem: „ząb” na krawędzi górnej szczęki pomaga przerwać kręgi szyjne.