1. Ile jedzą drapieżniki?
Wiele drapieżników ma wole: rozszerzenie przełyku, w którym gromadzi pokarm. Najedzony ptak ma wyraźne „wybrzuszenie” na piersi. U sępów po uczcie wole widać z daleka.
- Mniejsze gatunki potrzebują więcej pokarmu w stosunku do masy ciała, bo szybciej tracą ciepło. Pustułka zjada dziennie mniej więcej jedną piątą–jedną czwartą swojej masy, czyli w praktyce ok. 2–3 norniki.
- Duże gatunki mogą najeść się na zapas i potem długo pościć. Sępy potrafią zjeść jednorazowo bardzo dużo, a potem nie jeść przez kilka dni.
- Zapotrzebowanie rośnie w sezonie lęgowym: samiec musi wtedy wykarmić siebie, samicę i pisklęta.
2. Wypluwki
Wypluwka to zbita kulka z niestrawionych resztek: sierści, piór, łusek, chitynowych pancerzy owadów i kości. Ptak zwraca ją dziobem, zwykle raz na dobę.
Sowy a ptaki dzienne
| Cecha | Sowy | Dzienne ptaki drapieżne |
|---|---|---|
| Kwasowość żołądka | niższa | wyższa |
| Kości w wypluwce | dużo, często całe czaszki | mało, zwykle nadtrawione lub brak |
| Przydatność do badań diety | bardzo duża | mniejsza, trzeba łączyć z innymi metodami |
Dlatego klasyczny rozbiór wypluwek dotyczy przede wszystkim sów: płomykówki, uszatki, puszczyka. Wypluwki myszołowa czy pustułki zawierają głównie sierść, więc trudniej w nich policzyć ofiary. Porównaj z lekcją o wypluwkach w module o sowach.
Co widać w wypluwce
- Czaszki i żuchwy gryzoni: po zębach da się odróżnić norniki, myszy, nornice, ryjówki (u ryjówek czubki zębów są czerwonobrązowe).
- Pióra i kości ptaków: rozpoznanie gatunku jest trudniejsze.
- Pancerzyki chrząszczy, szczęki szarańczaków: typowe dla pustułki, pustułeczki, kobuza.
- Łuski ryb i kości ryb: rybołów, bielik.
- Czasem obrączki ptaków, które pozwalają dokładnie określić ofiarę.
3. Inne metody
| Metoda | Na czym polega | Zalety | Słabe strony |
|---|---|---|---|
| Resztki ofiar | zbieranie piór, kości i skrzydeł pod gniazdem i w miejscach, gdzie drapieżnik skubie zdobycz | dobre dla łowców ptaków (krogulec, jastrząb, sokół wędrowny) | duże ofiary są widoczne dłużej, drobne szybko znikają |
| Obserwacja bezpośrednia | liczenie przynoszonych ofiar przy gnieździe | daje też informację o czasie polowań | pracochłonna, łatwo przeoczyć małe ofiary |
| Kamery na gniazdach | nagrywanie każdego karmienia | bardzo dokładna, nie przeszkadza ptakom, jeśli dobrze zamontowana | dotyczy tylko okresu lęgowego i kilku gniazd |
| DNA z odchodów lub wypluwek | rozpoznanie gatunków ofiar po fragmentach DNA | wykrywa ofiary bez kości i piór | droga, trudniej oszacować ilość |
| Izotopy stabilne | analiza składu chemicznego piór lub krwi | pokazuje dietę uśrednioną z dłuższego czasu | daje tylko ogólny obraz (np. „ryby czy ssaki”) |
| Telemetria GPS | śledzenie, gdzie ptak poluje | pokazuje siedliska łowieckie | nie mówi wprost, co ptak zjadł |
4. Pułapki interpretacji
Każda metoda przekłamuje wynik w inną stronę:
- resztki ofiar zawyżają udział dużych, pierzastych ofiar (pióra gołębia leżą długo, po sikorze nie zostaje prawie nic),
- wypluwki ptaków dziennych zaniżają udział ofiar, których sierść i kości całkiem się trawią,
- obserwacja przy gnieździe mówi, czym ptak karmi pisklęta, a nie zawsze, co je sam.
Rozbiór wypluwek sów to też sposób na badanie drobnych ssaków w okolicy. Płomykówka łapie to, co jest pospolite, więc jej wypluwki dobrze pokazują, jakie gatunki gryzoni i ryjówek żyją w danym miejscu.
Dlatego najlepsze badania diety łączą dwie–trzy metody i porównują wyniki.
5. Etyka i bezpieczeństwo
- Nie podchodź do czynnych gniazd, żeby szukać resztek. Zbieraj wypluwki poza sezonem lęgowym albo tam, gdzie ptaki tylko odpoczywają.
- Pracuj w rękawiczkach i myj ręce: wypluwki mogą zawierać bakterie. Suche wypluwki możesz przed rozbiorem namoczyć albo sterylizować (np. w piekarniku), jak robi się to w zestawach edukacyjnych.
- W Polsce ptaki drapieżne i sowy są objęte ochroną gatunkową, a przy niektórych gatunkach obowiązują strefy ochronne wokół gniazd. Zbieranie piór i szczątków chronionych gatunków może wymagać zezwolenia, więc przed większym projektem sprawdź aktualne przepisy.
Filmy
- YouTube: rozbiór wypluwki sowy krok po kroku
- YouTube: pustułka zwraca wypluwkę
- YouTube: kamera na gnieździe, karmienie piskląt
- YouTube: badanie diety ptaków z DNA (metabarkoding)
Źródła
- Wikipedia: Pellet (ornithology) i Wypluwka
- Redpath S. M., Clarke R., Madders M., Thirgood S. J. (2001). Assessing raptor diet: comparing pellets, prey remains, and observational data at hen harrier nests. The Condor 103: 184–188.
- Marti C. D., Bechard M., Jaksić F. M. (2007). Food habits. W: Bird D. M., Bildstein K. L. (red.) Raptor Research and Management Techniques. Hancock House.
- Village A. (1990). The Kestrel. T & A D Poyser.
Mini-quiz
- Dlaczego wypluwki sów lepiej nadają się do badania diety niż wypluwki myszołowa?
- Którą metodę wybierzesz, żeby zbadać dietę krogulca, i jaki błąd może ona dawać?
- Jak odróżnić czaszkę ryjówki od czaszki nornika?
Odpowiedzi
- Sowy mają mniej kwaśny żołądek, więc w ich wypluwkach zostają całe kości i czaszki. Myszołów trawi kości w dużej mierze.
- Zbieranie resztek ofiar (pióra, skrzydła). Zawyża udział dużych ofiar, a zaniża drobnych, po których zostaje mało śladów.
- Ryjówki mają czerwonobrązowe czubki zębów (i wiele drobnych, ostrych zębów), norniki mają duże siekacze i płaskie zęby trzonowe.