Liczyć, czytać obrączki, nie płoszyć, World of Raptors

Po co liczyć

Gatunek na liście mówi, że ptak tu był. Liczba mówi, czy jest go więcej, czy mniej niż rok temu. Właśnie z sumy takich liczb wiadomo na przykład, że w Andaluzji liczebność ptaków wodnych spada średnio o ok. 1% rocznie (2004–2023) i że spadki dotyczą przede wszystkim niektórych siewkowców, łysek i czapli. Takie liczby nie biorą się z jednego wielkiego liczenia, tylko z tysięcy zwykłych obserwacji, starannie zapisanych.

Liczenie siewkowców ma swoje kłopoty: stado jest gęste, ptaki stoją jeden za drugim, chodzą, a co kilka minut wszystkie naraz zrywają się i siadają gdzie indziej. Nikt nie liczy tysiąca biegusów po jednym. Liczy się blokami.

Metoda bloków: dziesiątki i setki

Metoda jest ta sama u ornitologów lotniczych w USA, w brytyjskim liczeniu ptaków wodnych WeBS i w poradnikach eBird:

Policz dokładnie mały blok, zwykle 10 ptaków (przy dużym stadzie 10–25). Wybierz kawałek stada o typowej gęstości, nie najgęstszy i nie najrzadszy.
Zapamiętaj, jak ten blok wygląda: ile zajmuje miejsca w polu widzenia lornetki albo lunety.
Przyłóż go w myślach do reszty stada i policz, ile razy się mieści.
Pomnóż. Osiemnaście dziesiątek to ok. 180 ptaków.
Przy stadach liczonych w setkach zbuduj większy blok: z dziesięciu dziesiątek zrób setkę, zapamiętaj jej wielkość i licz dalej setkami.

Najważniejsza rada z przewodnika amerykańskiej służby USFWS jest najprostsza: najpierw naucz się szybko i dokładnie widzieć dziesiątkę, a dopiero potem przechodź do setek. Bez dobrze wyuczonej dziesiątki każda setka jest zgadywaniem.

Perspektywa i zaniżanie

Dwa błędy popełnia prawie każdy.

Perspektywa. Ptaki z tyłu stada stoją dalej, więc wydają się mniejsze i gęściej upakowane. Blok wyliczony z przodu stada, przyłożony do jego tyłu, „zmieści się” za mało razy. Poradnik eBird podaje przykład: proste przemnożenie dało 180 kaczek, a w stadzie było ich ok. 340. Dlatego sprawdzaj wielkość bloku osobno w bliższej i dalszej części stada.

Zaniżanie dużych stad. Ludzie zaniżają liczebność dużych stad, i to tym bardziej, im większe jest stado. Pisze o tym USFWS, pisze eBird. Ma to też wpływ ubarwienie i tło: jasne ptaki na ciemnym mule „przykrywają” ciemniejsze, a stado w kępach liczy się inaczej niż stado w linii. Pomaga powtarzanie: policz stado dwa, trzy razy, w odstępach kilku minut, i porównaj wyniki.

Stado mieszane: najpierw najrzadszy

Na łasze w Marismas rzadko stoi jeden gatunek. Biegusy zmienne, piaskowce, sieweczki obrożne i kilka siewnic mieszają się na jednym skrawku piasku. Dwie rady z brytyjskiego BTO:

zacznij od najrzadszego gatunku: trzy siewnice Pluvialis squatarola (ang. Grey Plover) policzysz co do sztuki, zanim stado się poruszy, a pięćset biegusów zmiennych Calidris alpina (ang. Dunlin) i tak oszacujesz blokami;
w bloku policz każdy gatunek osobno i dopiero wtedy mnóż: jeśli w dziesiątce są średnio dwa piaskowce Calidris alba (ang. Sanderling), a stado ma ok. trzydziestu dziesiątek, piaskowców jest ok. sześćdziesięciu. To działa tylko wtedy, gdy blok jest typowy, a gatunki nie stoją osobnymi kępami.

Noclegowisko przy wysokiej wodzie

Najlepszy moment do liczenia na wybrzeżu z pływami to wysoka woda. Muł znika pod wodą i ptaki zbierają się na kilku suchych miejscach, na łachach, groblach i w starych salinach, gdzie stoją ciasno i prawie nie chodzą. Tak liczy się w brytyjskim programie WeBS: raz w miesiącu, w ustalone z góry niedziele, dobrane pod pływy tak, żeby liczący na wybrzeżu trafili na wysoką wodę. Wszyscy liczą w tym samym dniu, bo wtedy to samo stado nie zostanie policzone dwa razy na dwóch sąsiednich odcinkach ani pominięte, gdy przeleci z jednego na drugi.

WeBS ma też zasadę, którą warto przejąć: zapisz, gdy liczba jest za niska. Jeśli stado zerwał sokół wędrowny albo spacerowicz, zanim skończyłaś liczyć, zaznacz, że to zaniżony wynik, i dopisz, co płoszyło ptaki. Taka notatka jest równie cenna jak sama liczba.

Kiedy w Marismas del Barbate albo w Zatoce Kadyksu wypada wysoka woda, podpowie planer wyjazdów. O tym, jak pływ przesuwa ptaki po mule, była lekcja 3. Nad Bałtykiem pływów praktycznie nie ma, więc przy ujściu Redy ptaków nie zgarnia na noclegowisko woda co sześć godzin i do liczenia nie trzeba się z nią umawiać.

Ćwiczenie: policz stado

Zobaczysz trzy stada siewkowców na mule, coraz większe: od kilkudziesięciu ptaków do kilkuset. Każde będzie widać tylko przez 8–15 sekund, zanim się zerwie (można też wyłączyć limit czasu). Nie licz po jednym. Znajdź wzrokiem dziesięć ptaków, oceń, ile takich dziesiątek mieści stado, i wpisz szacunek. Po odpowiedzi ćwiczenie pokaże prawdziwą liczbę i podświetli jedną dziesiątkę, żebyś zobaczyła, jak duży był blok.

Przygotowuję stado

Jeśli przy największym stadzie podałaś za mało, jesteś w dobrym towarzystwie: tak się myli prawie każdy. Wniosek na teren jest taki, że wiedząc o tym błędzie, poprawiasz metodę (mniejszy blok, sprawdzenie z tyłu stada, drugie liczenie), a nie dorzucasz na oko „na wszelki wypadek”.

Uczciwy szacunek w eBird

Gdy wpisujesz obserwację do eBird albo innej bazy, pamiętaj o trzech zasadach z poradnika eBird:

Liczba zawsze jest lepsza niż „X” (sam znak obecności). Nawet przybliżona liczba mówi badaczom więcej niż żadna.
Celem nie jest rekord. Liczy się jak najdokładniejsza liczba ptaków na obszarze, który obejrzałaś. Przy wątpliwości eBird radzi raczej zaniżyć niż zawyżyć.
Nie udawaj dokładności, której nie masz. Jeśli biegusy liczyłaś setkami, napisz 400, nie 400 plus trzy, które akurat stały z boku. Dokładne liczby i szacunki jednego gatunku nie mieszają się na jednej liście.

W komentarzu napisz, jak liczyłaś („blokami po 10, stado na noclegowisku, dwa liczenia: 380 i 420”). To jedno zdanie pozwala potem ocenić, ile wart jest wynik.

Obrączki i flagi: po co znakuje się siewkowce

Zwykła metalowa obrączka z numerem jest za mała, żeby ją odczytać przez lunetę. Dlatego wiele projektów zakłada siewkowcom dodatkowo obrączki kolorowe, a czasem flagi: plastikowe paski z wystającym „języczkiem”, często z wypisanym kodem. Układ kolorów jest niepowtarzalny, więc każdego ptaka można rozpoznać z daleka, bez łapania go drugi raz.

Po co? Bo każde odczytanie to punkt na mapie z datą. Z wielu takich punktów wiadomo, którędy ptak leci, gdzie się zatrzymuje, jak długo tam zostaje i czy przeżył zimę.

Rycyk o rdzawej szyi idzie po trawie z dżdżownicą w długim dziobie; na nogach ma kolorowe obrączki, żółte i białe — Rycyk z obrączkami kolorowymi na obu nogach, z dżdżownicą w dziobie: taki ptak opowie o sobie każdemu, kto odczyta jego kombinacjęFot. J. Schroeder, JuliaOnline, CC BY-SA 2.5, Wikimedia Commons

Najlepszy przykład to rycyk Limosa limosa (ang. Black-tailed Godwit). Holenderscy badacze z Uniwersytetu w Groningen od lat obrączkują rycyki gniazdujące na łąkach Fryzji. Wiosną te ptaki zatrzymują się na Półwyspie Iberyjskim: na polach ryżowych nad ujściem Tagu i Sado w Portugalii, w Estremadurze i w Doñanie. Tam badacze i obserwatorzy przeglądają stada i odczytują obrączki. Co z tego wynika?

Przeżywalność. Ptak, którego nikt nie zobaczy we Fryzji, mógł zginąć albo po prostu gniazdować gdzie indziej. Jeśli jednak ktoś odczytał go wiosną w Portugalii, wiadomo, że żył. Bez odczytów z Iberii badacze uznaliby za martwe ptaki, które żyją, i zaniżyliby przeżywalność.
Kiedy giną. Gdy odczytów jest dość, można policzyć przeżywalność osobno dla każdej pory roku i zobaczyć, kiedy ptakom jest najtrudniej.
Ile ich jest. Tu liczenie i obrączki spotykają się w jednym rachunku. Lourenço i współpracownicy (2010) liczyli przez kilka sezonów rycyki na portugalskich polach ryżowych i sprawdzali, jaka część stada nosi obrączki z Holandii. Z tej proporcji oszacowali całą zachodnią populację podgatunku na ok. 130–140 tysięcy ptaków, a w Portugalii zatrzymuje się według nich ok. 38–44% rycyków z północno-zachodniej Europy.

Twoje odczytanie w Kadyksie czy nad Redą staje się jednym z takich punktów.

Jak czytać obrączki

Instrukcja Wader Study Group (międzynarodowej grupy badaczy siewkowców) jest krótka i warto ją znać na pamięć.

Cztery miejsca na nogach. Każdą nogę dzieli „kolano”. W rzeczywistości to staw skokowy: część nad nim to goleń (tibia), część pod nim to skok (tarsus), czyli to, co u człowieka byłoby stopą. Obrączki i flagi mogą być na lewej goleni, lewym skoku, prawej goleni i prawym skoku. Na jednym odcinku może być kilka obrączek jedna nad drugą, i ich kolejność też się liczy.

Kolejność zapisu.

Najpierw lewa noga ptaka, potem prawa.
Na każdej nodze od góry: najpierw goleń, potem skok.
Na każdym odcinku obrączki od góry do dołu.

Lewa noga ptaka, nie twoja lewa. To najczęstszy błąd, i instrukcja WSG mówi o nim wprost. Jeśli ptak stoi przodem do ciebie, jego lewa noga jest po twojej prawej stronie. Jeśli stoi tyłem, jego lewa jest po twojej lewej. Przy ptaku stojącym bokiem łatwo pomylić, która noga jest bliżej: zapisz w notatkach, którym bokiem stał.

Jedna litera na kolor. Kody są w większości pierwszą literą angielskiej nazwy koloru: W (white) biała, R (red) czerwona, O (orange) pomarańczowa, Y (yellow) żółta, G (green) zielona, L (lime) limonkowa, B (blue) niebieska. Wyjątek to czarna: N (od francuskiego noir), żeby nie myliła się z niebieską. Obrączka metalowa to m, mała litera. Lista WSG ma też rzadsze kolory, na przykład bladoniebieski (P), fioletowy (V), brązowy (U) i szary (S).

Zapis. W tym kursie zapisujemy tak: lewa goleń / lewy skok, odstęp, prawa goleń / prawy skok; pusty odcinek to kreska. Na przykład RG/m Y/N znaczy: na lewej goleni czerwona nad zieloną, na lewym skoku metalowa, na prawej goleni żółta, na prawym skoku czarna. Flagę zapisz słowami („biała flaga z kodem 4AB”) i dopisz kolor liter.

Czego nie widziałaś, nie wymyślaj. Jeśli ptak stał w wodzie i nie widziałaś skoków, napisz to wprost. Inaczej projekt uzna, że tam nie było obrączek, i nie znajdzie ptaka w swojej bazie.

W terenie pomaga zdjęcie, nawet słabe, przez lunetę telefonem: kolory na zdjęciu można potem obejrzeć spokojnie. Zrób ich kilka, z obu stron ptaka, jeśli się obróci.

Ćwiczenie: odczytaj obrączki

Ćwiczenie pokazuje nogi brodzącego ptaka, raz stojącego przodem, raz tyłem do ciebie. Wpisz kod każdego z czterech odcinków literami z legendy. Jeśli zamienisz nogi, ćwiczenie powie ci to osobno, bo to błąd, który warto wyłapać zawczasu.

Przygotowuję ptaka z obrączkami

Gdzie zgłosić obrączkę

Odczytany kod trzeba jeszcze znaleźć w bazie projektu. Według strony obserwatorów Wader Study Group:

cr-birding.org to europejski katalog projektów znakowania kolorowego, prowadzony od 1995 r. przez wolontariusza, z ponad 6 tysiącami projektów. Szukasz w nim projektu po gatunku i rodzaju znakowania, a potem piszesz do jego kierownika. Przygotuj: gatunek, pełny zapis kombinacji z metalową obrączką i jej położeniem, datę, godzinę, miejsce (najlepiej ze współrzędnymi), liczbę ptaków w stadzie i zdjęcie, jeśli je masz.
Rycyk ma swojego koordynatora w Wader Study Group, do którego obserwacje trafiają bezpośrednio.
Piaskowiec zgłasza się w serwisie AnimalTrack (animaltrack.org). Rejestracja według WSG zajmuje minutę, a w zamian często dostajesz historię ptaka: gdzie go zaobrączkowano i gdzie widziano wcześniej.
Biegus rdzawy Calidris canutus (ang. Red Knot) i szlamnik Limosa lapponica (ang. Bar-tailed Godwit) mają osobne przewodniki po schematach obrączkowania na stronie WSG.
Jeśli projektu nie ma w żadnym katalogu, zespół WSG pomaga wyśledzić obserwację.

Odpowiedź czasem przychodzi po kilku dniach, czasem po kilku miesiącach. Prawie zawsze warto czekać: historia jednego ptaka z obrączką potrafi zmieścić pół kontynentu.

Nie płoszyć: ile kosztuje zerwanie stada

Siewkowiec, który odpoczywa na noclegowisku przy wysokiej wodzie, nie robi tego z lenistwa. Muł, na którym żeruje, jest pod wodą, więc to czas, kiedy nie może jeść i powinien oszczędzać energię. Ptaki wędrowne i zimujące gromadzą zapasy tłuszczu na dalszą drogę albo na chłodne dni, a lot kosztuje dużo więcej niż stanie. Każde zerwanie stada to wydatek, którego ptak nie może od razu odrobić, a na dodatek czasem nie ma już dokąd przenieść się blisko: brytyjskie badanie z ujścia Dee (Kirby i in., 1993) opisuje siewkowce, które po spłoszeniu z noclegowiska opuszczały całe estuarium.

Co płoszy najczęściej?

Ludzie i psy. W tym samym badaniu nad Dee głównym źródłem niepokoju byli spacerowicze i psy. Na plaży w Kalifornii zimujące sieweczki śnieżne Charadrius nivosus (ang. Snowy Plover), bliskie krewne sieweczki morskiej, zrywały się częściej przed psami niż przed ludźmi, a psy biegające bez smyczy płoszyły je nieproporcjonalnie często (Lafferty 2001).
Weekendy. W tym samym kalifornijskim badaniu każdą sieweczkę płoszono średnio co 27 minut w weekend i co 43 minuty w dni robocze. Na plaży przy mieście w sobotę ptaki mają po prostu mniej spokoju.
Wysoka woda. Wtedy ptaki stoją najbliżej ludzi i dróg, na wąskim pasku suchego lądu, i wtedy najtrudniej im znaleźć inne miejsce.
Odległość. W lagunie weneckiej Scarton (2018) mierzył, z jakiej odległości siewkowce zrywają się przed pieszymi i łodziami. Im większy gatunek, tym wcześniej się zrywał, łodzie płoszyły nie bardziej niż piesi, a autor zaleca trzymać się ok. 270 m od dużych zimowych noclegowisk. To dużo więcej, niż wydaje się komuś, kto „tylko podejdzie bliżej do zdjęcia”.

Sieweczka morska na hiszpańskich plażach

Najbardziej bolesny przykład jest pod Kadyksem. Sieweczka morska Charadrius alexandrinus (ang. Kentish Plover) gniazduje na piaszczystych plażach, czyli dokładnie tam, gdzie latem leżą ludzie. Gniazdo to dołek w piasku, a jaja wyglądają jak piasek. SEO/BirdLife wybrało ją Ptakiem Roku 2019 w Hiszpanii właśnie po to, żeby o tym mówić: niepokojenie przez plażowiczów w porze lęgów należy do głównych zagrożeń, obok mechanicznego sprzątania plaż. W prowincji Malaga liczebność spadła według SEO/BirdLife o ok. 70% w ciągu dziesięciu lat. Na plaży Levante w parku Los Toruños nad Zatoką Kadyksu w ramach corocznej kampanii stawia się płotki wokół miejsc lęgowych, a jako główną przyczynę niszczenia i porzucania gniazd podaje się tam psy biegające luzem.

Kodeks na noclegowisku

Krótko, do zapamiętania przed każdym wyjściem nad wodę:

Patrz z daleka, przez lunetę. Jeśli ptaki podnoszą głowy, wołają z niepokojem, odchodzą od ciebie albo zaczynają nerwowo chodzić, jesteś za blisko. Cofnij się, zanim się zerwą.
Trzymaj się ścieżek, grobli i stałych punktów obserwacyjnych. Ptaki przyzwyczajają się do ludzi tam, gdzie ludzie zawsze stoją.
Na wysoką wodę przychodź wcześniej. Ustaw się, zanim ptaki przylecą na noclegowisko, a nie podchodź do tych, które już stoją.
Pies na krótkiej smyczy, a na plażach z lęgami sieweczek najlepiej w ogóle bez psa.
Nie płosz ptaków dla zdjęcia w locie ani dla obrączki. Rysunek skrzydła poznasz z planszy w lekcji 5 i lekcji 6, a obrączki odczytasz, gdy ptak sam przejdzie na płyciznę.
Szanuj wygrodzenia. Płotek na plaży znaczy, że w środku są gniazda, nawet jeśli ich nie widać.
Zapisz, co płoszyło ptaki, gdy liczysz: to też dane.

Nauka obywatelska w Polsce

KULING. Grupa Badawcza Ptaków Wodnych KULING działa od 1983 r. Zaczynała jako zespół studentów biologii Uniwersytetu Gdańskiego, od 1996 r. jest stowarzyszeniem, a „kuling” to po kaszubsku duży siewkowiec. Należą do niej zawodowi ornitolodzy, studenci i amatorzy. Grupa od dziesięcioleci łapie i obrączkuje siewkowce na wybrzeżu Zatoki Gdańskiej, między innymi przy ujściu Redy i w ujściu Wisły (z jej danych pochodzi kalendarz z lekcji 4), prowadzi regularne liczenia ptaków wodnych w Zatoce Gdańskiej, znakuje kolorowymi obrączkami sieweczki obrożne i chroni rezerwaty Mewia Łacha i Ptasi Raj, a w projektach „Podzielmy się plażą” chroni lęgi sieweczek obrożnych na plażach. Na jej obozach obrączkarskich pracują wolontariusze. Jeśli odczytasz nad Zatoką Gdańską sieweczkę obrożną z kolorowymi obrączkami, jest spora szansa, że to ptak KULING-u.

Akcja Bałtycka. To jeden z najstarszych programów obrączkowania na świecie: zaczął się w 1960 r. w studenckim kole na Uniwersytecie Warszawskim, a dziś prowadzi go Stacja Badania Wędrówek Ptaków Uniwersytetu Gdańskiego. Obozy działają wiosną i jesienią w kilku miejscach na wybrzeżu (Bukowo-Kopań, Hel, Mierzeja Wiślana), a wolontariusze mieszkają w namiotach, obsługują sieci i uczą się obrączkowania przy doświadczonych obrączkarzach. Uczciwie trzeba dodać, że Akcja Bałtycka łapie głównie ptaki wróblowe w sieci; siewkowce to przede wszystkim dziedzina KULING-u. Ale żeby nauczyć się, jak wygląda praca obrączkarza, to świetne miejsce.

Nauka obywatelska w Andaluzji

W połowie stycznia w Andaluzji, jak w całej zachodniej Palearktyce, liczy się zimujące ptaki wodne. Liczenie koordynuje międzynarodowo Wetlands International, a w Andaluzji prowadzi je program monitoringu fauny rządu regionalnego (Junta de Andalucía). Zimą 2023 r. policzono w ten sposób 595 165 ptaków wodnych ze 104 gatunków na ponad 290 mokradłach. Na drugim miejscu po Doñanie była Zatoka Kadyksu, z ok. 70 tysiącami ptaków.

Turystka na tydzień nie dołączy do oficjalnego liczenia, ale może zrobić coś równie użytecznego: wpisać do eBird porządne listy z Marismas del Barbate, z liczbami policzonymi blokami, i zgłosić każdą odczytaną obrączkę. Dane z miejsc mniejszych niż Doñana są rzadsze, więc każda lista się liczy.

Filmy

Źródła

Mini-quiz

Stado ma ok. 25 bloków po dziesięć ptaków, ale bloki liczyłaś w przedniej części stada. W którą stronę najpewniej mylisz się w szacunku i dlaczego?
W mieszanym stadzie stoi kilka siewnic i kilkaset biegusów zmiennych. Od którego gatunku zaczniesz liczyć?
Ptak stoi przodem do ciebie. Po twojej lewej stronie widzisz na nodze nad stawem czerwoną obrączkę, po prawej nad stawem żółtą nad zieloną, a pod stawem metalową. Zapisz kombinację.
Jaką literą oznacza się czarną obrączkę i dlaczego nie B?
Dlaczego zerwanie stada przy wysokiej wodzie kosztuje ptaki więcej niż przy niskiej?

Odpowiedzi

Za nisko: ptaki z tyłu stoją dalej i wydają się gęściej upakowane, więc blok z przodu mieści się w tylnej części za mało razy. Do tego duże stada prawie wszyscy zaniżają.
Od siewnic, najrzadszego gatunku: policzysz je co do sztuki, zanim stado się poruszy, a biegusy oszacujesz blokami.
YG/m R/–. Ptak stoi przodem, więc jego lewa noga jest po twojej prawej: lewa goleń żółta nad zieloną, lewy skok metalowa; prawa goleń czerwona, prawy skok pusty.
N, od francuskiego noir, bo B oznacza obrączkę niebieską.
Muł jest pod wodą, więc ptaki nie mogą żerować i odrobić straconej energii, stoją na niewielu suchych miejscach blisko ludzi i nie mają dokąd przenieść się w pobliżu.