Wiek i pierzenie

Cztery szaty

Siewkowiec w ciągu życia nosi kilka szat, a u większości gatunków z tego modułu każda wygląda inaczej. Przewodniki i tabele cech mówią o czterech:

• Szata godowa (wiosna i lato): najbarwniejsza. Biegus zmienny Calidris alpina (ang. Dunlin) ma wtedy czarny brzuch, siewnica Pluvialis squatarola (ang. Grey Plover) czarny spód od twarzy po brzuch, biegus krzywodzioby Calidris ferruginea (ang. Curlew Sandpiper) i biegus rdzawy Calidris canutus (ang. Red Knot) ceglastą pierś. Dorosłe zwykle zakładają ją wiosną, przed lęgowiskami albo w drodze na nie.
• Szata spoczynkowa, czyli zimowa: szara, spokojna, podobna u wielu gatunków. Dorosłe wymieniają na nią pióra po lęgach, częściowo jeszcze w drodze, a do końca na zimowisku.
• Szata młodociana: pierwsze prawdziwe pióra, które pisklę zakłada w kilka tygodni na lęgowisku. Rosną wszystkie naraz, więc są w jednym wieku i w jednym stanie, i to jest klucz do całej lekcji.
• Pierwsza zima: młody ptak jesienią i zimą wymienia pióra tułowia na szare, zimowe, ale zwykle zostawia sobie młodociane lotki i część pokryw skrzydeł. Z bliska wygląda jak dorosły w szacie spoczynkowej, tylko na skrzydle zostają mu stare, płowo obrzeżone pióra z lata.

Te dwa zdjęcia siewnicy pokazują, dlaczego moduł zaczął się od kształtu. Kolor zmienił się całkowicie, sylwetka wcale. Między nimi są miesiące, w których ptak wygląda „pół na pół”: czarny brzuch w białe łaty, część piór już szara. Takie ptaki widać nad Bałtykiem w lipcu i sierpniu i często wyglądają najdziwniej ze wszystkich.

Pierzenie: nie wszystko naraz

Pióra się zużywają: słońce je wybiela, piasek i trawa ścierają ich brzegi. Dlatego ptak co roku wymienia je na nowe, a ten proces to pierzenie. Lotki są do lotu niezbędne, więc ptak wymienia je po kolei, nigdy wszystkie naraz, a długi przelot w tym czasie jest kosztowny.

Siewkowce, które lecą z Arktyki do Afryki, rozwiązują to różnie, ale wzór powtarza się często: dorosłe zaczynają pierzenie po lęgach jeszcze na lęgowisku, od piór tułowia, przerywają je na czas przelotu i kończą na zimowisku. Dorosłe biegusy zmienne, które w lipcu docierają na polskie wybrzeże Bałtyku, nie wymieniają jeszcze lotek. Dorosłe łęczaki Tringa glareola (ang. Wood Sandpiper) wymieniają wszystkie lotki między sierpniem a grudniem. Młode biegusy krzywodzioby zaczynają pierzenie dopiero od października, na postojach i zimowiskach, więc na Bałtyku zawsze widzisz je w świeżej szacie młodocianej.

W praktyce oznacza to, że dorosły siewkowiec jesienią to mieszanka: stare, wytarte pióra z wiosny obok nowych, szarych. Młody ma pióra z jednego „rocznika”, wszystkie świeże.

Świeże kontra zużyte

To najważniejsza umiejętność tej lekcji. Gdy patrzysz na grzbiet siewkowca w sierpniu albo we wrześniu, zadaj sobie jedno pytanie: czy pióra są jednakowe?

Młody ptak ma grzbiet i skrzydło jak z katalogu. Każde pióro ma ciemny środek i jasny, równy brzeg: płowy, rdzawy albo biały. Wszystkie są w tym samym wieku i równo ułożone, więc razem tworzą wzór jak łuski albo jak dachówki. Pierś bywa ciepło płowa, a u wielu gatunków na grzbiecie biegną jasne linie w kształcie litery V. Młode wyglądają czysto i schludnie, jak wyprasowane.

Dorosły ptak jesienią ma pióra w różnym wieku. Te z wiosny są wyblakłe, a ich brzegi starte, więc kontury się rozmywają, a wzór robi się postrzępiony i nieregularny. Między nimi pojawiają się nowe, gładko szare pióra zimowe. Często zostaje coś z szaty godowej: czarne pióra na brzuchu biegusa zmiennego, ceglaste plamy na piersi biegusa krzywodziobego, czarne łaty siewnicy.

Porównaj w galerii obie pary. Biegus zmienny: dorosły ma czarną plamę na brzuchu i grzbiet, w którym trudno znaleźć dwa jednakowe pióra, młody nie ma czerni na brzuchu, tylko ciemne plamki na bokach, a pióra grzbietu leżą równo, każde z rdzawym brzegiem. Biegus krzywodzioby: dorosły ceglasty, młody szarobrązowy, łuskowany, z płową piersią.

Najbardziej „łuskowaty” ze wszystkich jest młody biegus rdzawy: szary, ale każde pióro ma cienką ciemną linię tuż przed białym brzegiem. Dorosły zimą jest gładko szary, bez tego wzoru.

Trzy pułapki.

• Światło. W ostrym słońcu jasne brzegi piór znikają, a pod światło każdy grzbiet wygląda na ciemny i jednolity. Oceniaj wiek, gdy słońce masz za plecami.
• Młode też się zużywają. Szata młodociana jest najbardziej wyrazista w sierpniu i na początku września, potem blednie. Pod koniec października młody i dorosły mogą wyglądać podobnie, a różnicę widać już głównie na skrzydle.
• Czerń na brzuchu to pewnik tylko w jedną stronę. Biegus zmienny albo siewnica z czarnymi piórami na brzuchu jesienią to dorosły: młode tej czerni nie mają. Ale dorosły, który zdążył się przepierzyć, też jej nie ma, więc szary brzuch nic nie przesądza.

Dlaczego dorosłe lecą pierwsze

Jesienny przelot siewkowców ma zaskakujący porządek: najpierw lecą dorośli, a dopiero kilka tygodni później ich młode, same. Między szczytem przelotu dorosłych i młodych mija u wielu gatunków około miesiąca.

Powodów jest kilka. Lato w Arktyce jest krótkie, a siewkowce wyprowadzają lęgi szybko. U wielu gatunków jeden z rodziców odlatuje, zanim młode są w pełni dorosłe, a drugi zostaje przy nich jeszcze przez jakiś czas. U biegusa krzywodziobego nad Zatoką Pucką dorosłe samce przelatują średnio ok. dziesięciu dni przed samicami. Dorosłe mają też przed sobą pierzenie, które kończą dopiero na zimowisku, i uważa się, że to jeden z powodów, dla których się spieszą. Młode mają nowe pióra z tego samego lata, więc zostają dłużej, tyją i ruszają później, bez rodziców.

Młode i dorosłe mogą się różnić nawet drogą. Według analizy Jadwigi Gromadzkiej, która opracowała wyniki obrączkowania biegusów zmiennych w Polsce, głównie nad Zatoką Gdańską, młode wędrują wolniej niż dorosłe, a ogólny kierunek ich wędrówki jest bardziej kontynentalny.

Ta zasada nie dotyczy wszystkich gatunków. Badanie kszyków Gallinago gallinago (ang. Common Snipe) i łęczaków w głębi kraju (Włodarczyk i in. 2007) wskazuje, że u kszyka oba pokolenia przelatują w tym samym czasie. Dlatego zamiast jednej reguły masz poniżej kalendarz, gatunek po gatunku.

KULING i ujście Redy

To, kto i kiedy przelatuje nad polskim wybrzeżem, wiemy dzięki Grupie Badawczej Ptaków Wodnych KULING. Powstała w 1983 r. jako studenckie koło na Uniwersytecie Gdańskim, właśnie po to, żeby badać przelot siewkowców, a od 1996 r. jest stowarzyszeniem. Nazwa pochodzi z kaszubskiego: tak określa się tam większe siewkowce.

Klasycznym miejscem KULING-u jest ujście Redy do Zatoki Puckiej, obok łąk Beki i Rewy. W latach 1996–2001 zespół przeprowadził tam 496 liczeń, od 5 lipca do 5 października, a do tego łapał i obrączkował ptaki, więc mógł oznaczyć ich wiek. Najliczniejsze były czajka Vanellus vanellus (ang. Northern Lapwing) (39,5% wszystkich siewkowców) i biegus zmienny (29,8%). Kilka wyników z tych prac:

• Biegus zmienny. Większość dorosłych przelatuje od połowy lipca do trzeciej dekady sierpnia, potem dorosłych jest już niewiele. Pierwsze młode pojawiają się już w drugiej dekadzie lipca, ale to ptaki z lęgów nad Bałtykiem (podgatunek schinzii). Młodych wyraźnie przybywa dopiero pod koniec sierpnia, gdy nadlatują ptaki z północy (podgatunek alpina), a w ostatnich dniach sierpnia młode stanowią już ponad połowę. Najwięcej biegusów zmiennych naliczono we wrześniu: 654 ptaki 26 września 1999 r. Na początku października wciąż jest ich dużo.
• Biegus krzywodzioby. Dorosłe przylatują w pierwszej dekadzie lipca, a ich szczyt przypada na drugą dekadę lipca. Pierwsze młode docierają ok. połowy sierpnia, najwięcej jest ich w pierwszym tygodniu września. Dwie fale, wyraźnie rozdzielone.
• Biegus malutki Calidris minuta (ang. Little Stint). Trzy fale: od połowy lipca do pierwszych dni sierpnia same dorosłe, od drugiej dekady sierpnia do początku września dorosłe razem z młodymi, a we wrześniu same młode, i wtedy przelot jest najsilniejszy.
• Szlamnik Limosa lapponica (ang. Bar-tailed Godwit). W lipcu i na początku sierpnia tylko dorosłe (największe stado: 40 dorosłych 29 lipca 1996 r.), młode od ok. połowy sierpnia (51 ptaków, głównie młodych, 9 września 2001 r.), ostatnie dorosłe 7 września.
• Łęczak. Udział dorosłych wśród złapanych ptaków spada szybko od połowy lipca, a ostatnie dorosłe łapano w połowie sierpnia.

Autorzy podsumowali to tak: u wszystkich biegusów, u szlamnika i u siewnicy przelot dorosłych i młodych był wyraźnie rozdzielony w czasie.

Z tego bierze się prosta wskazówka na wyjazd nad Zatokę Gdańską. W lipcu patrzysz głównie na dorosłe w zużytej szacie godowej, często z resztkami kolorów. W drugiej połowie sierpnia masz oba pokolenia obok siebie i najlepszą okazję, żeby je porównać. We wrześniu przeważają młode w świeżych, łuskowanych szatach, takie jak ten młody biegus rdzawy.

Kalendarz siewkowców

Poniżej jest kalendarz przelotu ośmiu gatunków nad Zatoką Pucką i Zatoką Gdańską, zbudowany z liczeń i odłowów KULING-u. Jak go czytać:

• Suwak przesuwasz po tygodniach od początku lipca do końca października. Nad listą widzisz, której połowy miesiąca dotyczy opis.
• Przy każdym gatunku jest napisane, kto wtedy przelatuje (dorosłe, młode albo oba pokolenia) i w jakiej szacie. Czytaj opis szaty tak, jak czytałaś galerie wyżej: świeże czy zużyte, równe czy postrzępione, z resztkami koloru czy bez.
• „Nieliczne” znaczy, że źródła mówią o pojedynczych ptakach albo małych liczbach. Znacznik „Szczyt przelotu” pokazuje, kiedy gatunku było nad zatoką najwięcej.
• „Podział na wiek w przybliżeniu” oznacza, że źródło podaje termin przelotu, ale nie dzieli ptaków na dorosłe i młode, więc podział wynika z ogólnego wzoru i opisów szat. Tak jest przy batalionie Calidris pugnax (ang. Ruff) i krwawodziobie Tringa totanus (ang. Common Redshank).
• Liczenia w ujściu Redy kończyły się 5 października, więc październik jest słabo pokryty. Jeśli przy jakimś gatunku nic tam nie ma, nie znaczy to, że go nie ma, tylko że nikt go wtedy nie liczył.

Spróbuj trzech ustawień. Ustaw drugą połowę lipca: przy biegusie krzywodziobym i szlamniku są same dorosłe w szacie godowej. Przesuń na drugą połowę sierpnia: prawie wszędzie oba pokolenia, a przy biegusie zmiennym młode zaczynają przeważać. Przesuń na pierwszą połowę września: dorosłych zostaje niewiele, przy biegusie krzywodziobym nie ma ich prawie wcale, a młode są w szczycie.

Kalendarz uczy więc myślenia w odwrotną stronę niż przewodnik. Przewodnik mówi, jak wygląda młody biegus. Kalendarz mówi, kogo spodziewać się w danym tygodniu, i to zawęża wybór, zanim podniesiesz lunetę. Jeśli 10 września widzisz biegusa krzywodziobego, to prawie na pewno młody, więc szukaj łuskowanego grzbietu i płowej piersi, a nie resztek czerwieni. Jeśli 20 lipca widzisz rdzawego biegusa krzywodziobego, data i kolor mówią to samo: dorosły.

Pamiętaj tylko, że to dane z jednego miejsca i kilku sezonów. W innym roku przelot może przyjść trochę wcześniej albo później, a w głębi kraju wygląda inaczej. Kalendarz podpowiada, czego się spodziewać, a pióra potwierdzają.

Filmy

• YouTube: BTO Bird ID, biegus zmienny, krzywodzioby i piaskowiec
• YouTube: jak określić wiek siewkowca, młode i dorosłe
• YouTube: obrączkowanie siewkowców nad Bałtykiem, KULING

Źródła

• Meissner W. i in. 2009. Autumn migration of waders (Charadrii) at the Reda mouth (N Poland). The Ring 31(1): 23–39. Artykuł
• Meissner W., Strzałkowska M. 2006. Autumn migration dynamics of the Dunlin (Calidris alpina) at the Reda Mouth (southern Baltic). The Ring 28(1): 33–43. Artykuł
• Meissner W. 2006. Timing and phenology of Curlew Sandpiper Calidris ferruginea on southward migration through Puck Bay, Poland. International Wader Studies 19: 121–124. WSG
• Gromadzka J. 1983. Results of bird ringing in Poland: migrations of Dunlin Calidris alpina. Acta Ornithologica 19: 113–136. RCIN
• KULING: 30 lat (Uniwersytet Gdański) i kuling.org.pl
• Blasco-Zumeta J., Heinze G.-M. Ageing and sexing: Dunlin, Curlew Sandpiper, Little Stint
• Wikipedia: Curlew sandpiper, Wood sandpiper, Red knot (pierzenie i szata młodociana)
• Black Swamp Bird Observatory: Timing of fall shorebird migration
• Society for the Protection of New Hampshire Forests: Something Wild: Shorebird Migration (najpierw dorosłe, potem młode)
• Włodarczyk R. i in. 2007. Different migration strategies used by two inland wader species during autumn migration, case of Wood Sandpiper Tringa glareola and Common Snipe Gallinago gallinago. Ornis Fennica 84: 119–130. Artykuł

Mini-quiz

1. Jakie są cztery szaty siewkowca, o których mówi ta lekcja?
2. Po czym na grzbiecie poznasz młodego biegusa jesienią?
3. Biegus zmienny z czarną plamą na brzuchu, ujście Redy, 25 lipca. Dorosły czy młody?
4. Dlaczego młode siewkowce przelatują zwykle później niż dorosłe?
5. W której części sezonu najłatwiej porównać nad Zatoką Pucką dorosłe i młode biegusy zmienne?

Odpowiedzi

1. Godowa, spoczynkowa (zimowa), młodociana i pierwsza zima.
2. Pióra są świeże, w jednym wieku, z równymi jasnymi brzegami; razem tworzą wzór jak łuski.
3. Dorosły: młode nie mają czerni na brzuchu, a w lipcu przelatują głównie dorosłe.
4. Dorosłe odlatują z lęgowisk wcześniej, często zanim młode dorosną, a przed nimi jeszcze pierzenie na zimowisku. Młode mają świeże pióra, więc zostają dłużej, tyją i lecą same.
5. W drugiej połowie sierpnia, gdy przelatują oba pokolenia, a młode zaczynają przeważać.