Jak ptak macha skrzydłami

Uderzenie w dół i ruch w górę

Uderzenie w dół to praca. Mięsień piersiowy ciągnie skrzydło w dół i do przodu, a skrzydło jest wtedy rozłożone na całą szerokość. Lotki I-rzędowe, na końcu skrzydła, ustawiają się jak łopatki śmigła i pchają ptaka do przodu, a wewnętrzna część skrzydła, przy tułowiu, daje głównie siłę nośną.

Ruch w górę ma przede wszystkim nie przeszkadzać. Ptak zgina skrzydło w nadgarstku i łokciu, przyciąga dłoń do ciała i rozchyla lotki, żeby powietrze przez nie przechodziło. U większości ptaków drapieżnych ruch w górę daje mało siły, a unosi skrzydło mięsień nadkruczy przez ścięgno przełożone jak przez bloczek (zobacz A9 · Wnętrze).

Duży macha wolniej

Im większy ptak, tym rzadziej macha skrzydłami. Pustułka czy krogulec uderzają kilka razy na sekundę, myszołów wyraźnie wolniej, a sęp płowy macha tylko wtedy, gdy musi, ciężko i z przerwami, bo każde uderzenie tak dużych skrzydeł dużo kosztuje. Duże ptaki drapieżne oszczędzają więc energię, szybując, i to właśnie robią przez większość czasu w powietrzu.

To jeden z powodów, dla których rytm lotu tak dobrze służy do rozpoznawania. Krogulec, który przeleci nad lasem, i jastrząb, który jest od niego większy, różnią się także szybkością uderzeń: jastrząb macha wolniej i głębiej.

Sześć stylów lotu

Kurs dzieli loty ptaków drapieżnych na sześć stylów, tych samych, które animują fiszki z sylwetkami. Popatrz na każdego ptaka przez chwilę i poszukaj w nim opisanego rytmu. Przycisk pod ptakiem zatrzymuje lot.

Kaniuk — Elanus caeruleus

Kaniuk Elanus caeruleus (ang. Black-winged Kite) z południa Hiszpanii łączy dwa style. Szuka zdobyczy, zawisając jak pustułka, ze zwisającymi nogami, a potem szybuje z uniesionymi skrzydłami jak błotniak. Biało-szary, z czarnymi barkami i czerwonymi oczami, jest łatwy do rozpoznania, jeśli się go raz zobaczy.

Machanie i szybowanie razem

Mało który ptak drapieżny tylko macha albo tylko szybuje. Większość łączy oba sposoby:

• szybuje, gdy powietrze się wznosi (komin, wiatr nad zboczem) albo gdy chce się rozejrzeć;
• macha, gdy musi przyspieszyć, przelecieć przez spokojne powietrze albo dogonić zdobycz;
• przeplata krótkie serie uderzeń z ślizgami, jak krogulec, który w ten sposób leci szybko, a męczy się mniej.

Dlatego w terenie warto patrzeć dłużej niż kilka sekund: ten sam ptak może w ciągu minuty szybować, machać i zawisnąć.

Źródła

• C. J. Pennycuick, Modelling the Flying Bird, Academic Press 2008
• K. P. Dial, „Activity patterns of the wing muscles of the pigeon during different modes of flight”, Journal of Experimental Zoology 262 (1992)
• B1 · Lot w tym kursie

Mini-quiz

1. Co robi skrzydło w czasie uderzenia w dół, a co w czasie ruchu w górę?
2. Dlaczego duże ptaki drapieżne częściej szybują niż machają?
3. Czym różni się rytm lotu krogulca od lotu jastrzębia?
4. Jakie dwa style łączy kaniuk?

Odpowiedzi

1. W dół: jest rozłożone na całą szerokość i pcha ptaka do przodu i w górę. W górę: jest zgięte w nadgarstku i łokciu, przyciągnięte do ciała, z rozchylonymi lotkami.
2. Bo każde uderzenie dużych skrzydeł dużo kosztuje, a szybowanie w wznoszącym się powietrzu prawie nic.
3. Krogulec macha szybciej i płycej, w krótkich seriach przeplatanych ślizgami; jastrząb wolniej i głębiej.
4. Zawisanie jak pustułka i szybowanie z uniesionymi skrzydłami jak błotniak.