Ścieżka A: Biologia
A10: Ewolucja ptaków drapieżnych
Widełki miał już tyranozaur, pióra welociraptor, a kuzyni sokołów byli kiedyś największymi drapieżnikami Ameryki Południowej. Ten moduł cofa się o sto pięćdziesiąt milionów lat i idzie z powrotem do dzisiaj: do kani, które w Australii roznoszą ogień, i myszołowów, których ubarwienie wciąż kształtuje dobór naturalny.
- lekcji
- 5
- gatunki z atlasu
- 3
- nauki + zadania
- ok. 2,5 h
- quiz
- 1
Sęp kasztanowaty, ptak siedzący. Fot. Juan Lacruz, CC BY-SA 3.0, Wikimedia Commons
Lekcje
- Lekcja 1: Ptaki to dinozauryGdy pustułka zawisa nad łąką, patrzysz na dinozaura. To nie przenośnia: ptaki są potomkami drapieżnych dinozaurów z grupy teropodów, tej samej, do której należały welociraptor i tyranozaur, a według dzisiejszej systematyki są po prostu jedną z ich gałęzi, tą, która przetrwała. W tej lekcji śledzisz, skąd to wiadomo i które cechy ptaka powstały na długo przed tym, zanim pierwszy ptak wzbił się w powietrze.
- Lekcja 2: Po asteroidzie: skąd wzięli się dzisiejsi drapieżnicyOk. 66 milionów lat temu w okolice dzisiejszego półwyspu Jukatan uderzyła asteroida o średnicy ok. 10 km. Razem z ogromnymi wylewami lawy w Indiach zmieniła klimat całej Ziemi na lata. Wymarły wszystkie dinozaury nieptasie, a z ptaków przetrwała tylko jedna gałąź. Z niej, w ciągu kolejnych kilkunastu milionów lat, wyrosły niemal wszystkie dzisiejsze grupy ptaków, także sowy, szponiaste i sokoły. W tej lekcji przechodzisz przez to wielkie rozgałęzienie i poznajesz drapieżnych krewnych sokołów, którzy przez miliony lat rządzili Ameryką Południową.
- Lekcja 3: Wymarłe olbrzymyNajwiększy dzisiejszy ptak drapieżny, kondor wielki, ma ok. 3 m rozpiętości skrzydeł. Ale kilka milionów lat temu nad pampą Argentyny szybował ptak, którego skrzydła mierzyły przypuszczalnie dwa razy tyle. A jeszcze sześćset lat temu w lasach Nowej Zelandii polował orzeł, który zabijał ptaki dziesięć razy cięższe od siebie. W tej lekcji poznajesz wymarłe olbrzymy i to, co je zabiło.
- Lekcja 4: Ewolucja trwaEwolucja nie skończyła się na orle Haasta. Dobór naturalny działa na drapieżniki także dziś: decyduje, które myszołowy przeżyją zimę, które sokoły zamieszkają w mieście, a które kanie nauczą się nowego sposobu polowania. W tej lekcji poznajesz kilka przykładów zmian, które da się zmierzyć w ciągu życia jednego pokolenia badaczy, i dowiadujesz się, czego nie wiemy na pewno.
- Lekcja 5: Ćwiczenia i projektNa koniec układasz sto pięćdziesiąt milionów lat na jednej osi, sprawdzasz się w quizie, który zalicza moduł, i szukasz śladów ewolucji tam, gdzie mieszkasz: w muzeum, w mieście i na myszołowie przy drodze.
Po co ten moduł
A1 · Drzewo rodowe pokazuje, jak są ze sobą spokrewnione dzisiejsze ptaki drapieżne: sokoły bliżej papug niż jastrzębi, sowy osobno, kondory jeszcze gdzie indziej. Ten moduł dodaje do tego drzewa czas. Skąd ptaki w ogóle się wzięły, co przetrwało wymieranie sprzed 66 milionów lat, jakie olbrzymy latały kiedyś nad Ameryką i Nową Zelandią i jak ewolucja działa na drapieżniki dzisiaj, na naszych oczach.
Moduł korzysta z modelu szkieletu z A9 · Budowa ptaka: wiele kości, które tam poznałaś, ma dinozaurze korzenie.
Po ukończeniu modułu potrafisz:
- Wyjaśnić, dlaczego ptaki są dinozaurami, i wskazać cechy ptaków, które pojawiły się u dinozaurów wcześniej niż lot.
- Opisać, co stało się z ptakami po wymieraniu sprzed 66 milionów lat i kim byli drapieżni kuzyni sokołów, „ptaki terroru”.
- Opowiedzieć o wymarłych olbrzymach: orle Haasta, argentawisie i teratornach, i o tym, co je zabiło.
- Podać przykłady ewolucji drapieżników, która trwa dziś: odmiany barwne myszołowa, życie w miastach, nowe zachowania.
Paleontologia to nauka o fragmentach: z wielu wymarłych ptaków znamy kilka kości. Daty są przybliżone (zwykle w milionach lat, z rozrzutem), a rozmiary olbrzymów to szacunki, które różnią się między badaniami. Tam, gdzie badacze się spierają, jest to zaznaczone.