Ścieżka A: Biologia
A9: Budowa ptaka
Brew, płaszcz, barkówki, pokrywy duże. Mostek z grzebieniem, widełki, pygostyl. Dziewięć worków powietrznych i płuca, przez które powietrze płynie w jedną stronę. W tym module rozbierasz jastrzębia na części, warstwa po warstwie, i zaglądasz do środka: do kości, do pióra, do klatki piersiowej.
- lekcji
- 5
- gatunki z atlasu
- 3
- nauki + zadania
- ok. 3,5 h
- quiz
- 1
Jastrząb, w locie. Fot. Кучкаев Марат, CC BY 4.0, Wikimedia Commons
Lekcje
- Lekcja 1: Mapa ptaka, czyli nazwy części ciałaOrnitolog, który pisze „jasna brew, ciemne pokrywy uszne, prążkowane boki”, rysuje słowami mapę ptaka. Ta mapa nazywa się topografią i jest wspólna dla wszystkich ptaków: od wróbla po orła. W tej lekcji uczysz się jej na jastrzębiu, część po części, od dzioba po szpony.
- Lekcja 2: Pióra: budowa, rodzaje i układ na skrzydlePióro jest zrobione z keratyny, tego samego białka co szpon i rogowa pochwa dzioba. Wśród dzisiejszych zwierząt mają je tylko ptaki, choć wiele dinozaurów też je miało. W tej lekcji schodzisz w głąb jednej lotki, aż do haczyków mniejszych niż ziarnko piasku, a potem patrzysz, jak lotki układają się na kościach skrzydła.
- Lekcja 3: Szkielet: lekki, sztywny i zrośniętySzkielet ptaka wygląda na pierwszy rzut oka jak szkielet każdego kręgowca: czaszka, kręgosłup, żebra, dwie pary kończyn. Ale prawie każda kość jest przerobiona do lotu. Wiele się zrosło, kilka jest pustych i wypełnionych powietrzem, a jedna, mostek, wyrosła w kil, do którego przyczepiają się najsilniejsze mięśnie ptaka. W tej lekcji przechodzisz przez szkielet jastrzębia od głowy do ogona i zaglądasz do środka jego kości.
- Lekcja 4: Wnętrze: mięśnie lotu, oddech i narządyLot to najbardziej kosztowny sposób poruszania się, jaki wymyśliła ewolucja. Ptak potrzebuje do niego silnika (mięśni lotu), paliwa (pokarmu) i przede wszystkim tlenu, i to w ilościach, z którymi płuca ssaka by sobie nie poradziły. W tej lekcji otwierasz klatkę piersiową jastrzębia i patrzysz, jak to wszystko się w niej mieści, a potem śledzisz jedną porcję powietrza przez dwa oddechy.
- Lekcja 5: Ćwiczenia i sprawdzianNa koniec sprawdzasz się dwa razy: najpierw na modelu, który pokazuje części ptaka i pyta o ich nazwy, potem w quizie, który zalicza moduł. Projekty na końcu wyprowadzają cię z modelu do prawdziwych ptaków: do lornetki, do zdjęć i do pióra znalezionego w lesie.
Po co ten moduł
Przewodniki terenowe opisują ptaki językiem topografii: „jasne pokrywy podogonowe”, „ciemne końce lotek I-rzędowych”, „biała brew”. Kto zna te nazwy, czyta opis gatunku jak mapę. Ten moduł uczy tego języka, a potem schodzi głębiej: pod pióra, do szkieletu, mięśni lotu i narządów, i pokazuje, jak to wszystko składa się w maszynę do latania.
Moduł A2 · Anatomia łowcy mówi o narzędziach drapieżnika: wzroku, szponach, dziobie i trawieniu. Ten moduł opisuje budowę, którą ptaki drapieżne dzielą z innymi ptakami. Tam, gdzie A2 już coś wyjaśnia, znajdziesz krótkie przypomnienie i link.
Każda lekcja ma interaktywny model 3D. Model można obracać, przybliżać, przecinać i rozbierać na warstwy, a każdą część można wskazać na modelu albo wybrać z listy, żeby przeczytać, jak się nazywa i do czego służy. Modele pozwalają zajrzeć tam, gdzie zdjęcie nie sięga: do wnętrza kości ramiennej, między haczyki pióra i do środka klatki piersiowej.
Po ukończeniu modułu potrafisz:
- Nazwać części ciała ptaka używane w przewodnikach: głowy, tułowia, skrzydła, ogona i nóg.
- Opisać budowę pióra od dudki po haczyki i wyjaśnić, jak pióro się „zapina”.
- Nazwać lotki i pokrywy skrzydła i powiedzieć, z której kości rośnie każda grupa lotek.
- Wskazać najważniejsze kości ptaka, wyjaśnić, które się zrosły i po co, i dlaczego „kolano” ptaka zgina się do tyłu.
- Wyjaśnić, jak działają oba mięśnie lotu, i opisać drogę powietrza przez worki powietrzne i płuca w dwóch oddechach.
- Obracanie: przeciągnij model albo użyj suwaka obrotu. Przybliżanie: kółko myszy, dwa palce albo przyciski „Przybliż” i „Oddal”.
- Części: wskaż część na modelu albo wybierz ją z listy. Z listy kamera sama do niej podleci, a jeśli część leży głębiej, upierzenie zrobi się przezroczyste.
- Przekrój zdejmuje prawą połowę ptaka (albo przednią połowę kości). Przecięte powierzchnie są od środka ciemniejsze, więc widać, gdzie kończy się ściana, a zaczyna wnętrze.
- Warstwy włączasz i wyłączasz pod modelem: pióra i skóra, mięśnie lotu, narządy, worki powietrzne, szkielet.
Model to uproszczenie. Ma proporcje i barwy dorosłego jastrzębia, ale kości i narządy są narysowane prostymi bryłami, a nie odwzorowane z prawdziwego preparatu. Służy do tego, żeby zapamiętać, gdzie co leży i jak się nazywa, a nie do mierzenia.
Nazwy części ciała i kości są takie, jakich używają polskie przewodniki i podręczniki zoologii; tam, gdzie w użyciu są dwie nazwy, podaję obie. Liczby (kręgi, lotki, worki) dotyczą typowego ptaka drapieżnego i między gatunkami się różnią. Tam, gdzie naukowcy się spierają (na przykład które palce zostały ptakom w skrzydle), jest to wyraźnie zaznaczone.